Edukacja Ekologiczna

Dolny Śląsk zawdzięcza swoją niezwykłą różnorodność krajobrazową bardzo skomplikowanej historii geologicznej, trwającej od późnego prekambru aż po współczesność. 

Na stosunkowo niewielkim obszarze występują skały magmowe, osadowe i metamorficzne, powstałe w różnych środowiskach i na różnych etapach rozwoju tego obszaru. Wielokrotne ruchy górotwórcze, działalność wulkaniczna, powstawanie basenów sedymentacyjnych, a następnie ruchy tektoniczne i procesy erozyjne sprawiły, że współczesna budowa geologiczna regionu przypomina prawdziwą mozaikę. 

Efekty tej złożonej przeszłości można dziś obserwować bezpośrednio w krajobrazie – od granitowych partii Karkonoszy i piaskowcowych form Gór Stołowych po skały wulkaniczne Pogórza Kaczawskiego i Gór Kaczawskich oraz marmury Masywu Śnieżnika. Wszystko to w obrębie trzech jednostek tektonicznych – Sudetów, bloku przedsudeckiego i monokliny przedsudeckiej. Ta różnorodność skał oznacza również bogactwo kopalin, które przez stulecia decydowało o gospodarczym rozwoju regionu. Wydobywano tu m.in. węgiel kamienny, uran, złoto, a także liczne kopaliny skalne. Również współcześnie to obszar eksploatacji największych w Europie złóż rud miedzi i srebra z których znana jest monoklina przedsudecka. 
 

Podziemna historia – od złota po węgiel

Bogactwo geologiczne Dolnego Śląska od stuleci przyciągało ludzi poszukujących cennych kopalin. Jednym z najstarszych ośrodków górniczych regionu jest Złoty Stok, gdzie wydobycie złota rozwijało się już w średniowieczu, choć ślady jego pozyskiwania na tym obszarze są jeszcze starsze. Z czasem coraz większego znaczenia nabierało również pozyskiwanie rud arsenu, a działalność górnicza trwała tu aż do XX wieku. Dziś fragment dawnych wyrobisk można poznawać na podziemnej trasie turystycznej Kopalni Złota  w Złotym Stoku o podnóży Gór Złotych. Drugim ośrodkiem związanych z tradycjami pozyskiwania złota jest oczywiście Złotoryja i niewielka, ale cenna Kopalnia Złota "Aurelia". Inny rozdział dolnośląskiego górnictwa zapisany został w Kowarach. Okolice miasta przez stulecia były związane przede wszystkim z wydobyciem rud żelaza i innych kopalin (np. fluorytu), natomiast w XX wieku rozpoczęto tu eksploatację rud uranu. Szczególnie intensywne prace prowadzono po II wojnie światowej, kiedy uran pozyskiwany w Sudetach miał strategiczne znaczenie dla Związku Radzieckiego. Pozostałością tej działalności są rozległe podziemne wyrobiska, z których część została przystosowana do ruchu turystycznego w ramach kompleksu Kopalnia Uranu Kowary – Sztolnie Kowary. Szczególne miejsce na mapie województwa dolnośląskiego zajmuje również Kletno w Masywie Śnieżnika. W XX wieku prowadzono tu również poszukiwania i eksploatację rud uranu, a fragment dawnych wyrobisk jest dziś udostępniony jako podziemna trasa turystyczno-edukacyjna. Górnicza historia Kletna splotła się przy tym z odkryciem naturalnego dziedzictwa geologicznego – w 1966 r., podczas eksploatacji marmuru w kamieniołomie Kletno III, natrafiono na Jaskinię Niedźwiedzią, która dziś należy do najcenniejszych obiektów krasowych w Polsce. 

Z kolei Wałbrzych i Nowa Ruda, przez dziesięciolecia należały do najważniejszych ośrodków wydobycia węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Po zakończeniu eksploatacji w latach 90. XX wieku część infrastruktury górniczej zyskała nowe funkcje. W Wałbrzychu symbolem tej przemiany jest Stara Kopalnia – Centrum Nauki, Kultury i Sztuki, utworzona na terenie dawnej kopalni węgla kamiennego „Julia”. Zachowane obiekty przemysłowe i urządzenia górnicze pozwalają dziś poznawać historię wałbrzyskiego górnictwa, a cały kompleks pełni funkcje muzealne, edukacyjne i kulturalne. 

W Nowej Rudzie górniczą przeszłość regionu przybliża podziemna trasa turystyczna urządzona w dawnych wyrobiskach kopalni. Oba miejsca pokazują, że zakończenie wydobycia nie musi oznaczać końca historii kopalni – pogórnicze obiekty mogą stać się przestrzenią zachowania dziedzictwa, edukacji i turystyki.

Kraina Wygasłych Wulkanów – śladami dawnego wulkanizmu

Czy można stanąć we wnętrzu wulkanu nie opuszczając Polski? Na Dolnym Śląsku geologię można poznawać właśnie w tak niezwykły sposób. Kraina Wygasłych Wulkanów, obejmująca Góry i Pogórze Kaczawskie, zachowała liczne ślady aktywności wulkanicznej, która pojawiała się na tym obszarze w różnych okresach jego historii geologicznej. Miliony lat erozji, a miejscami także działalność górnicza, odsłoniły skały i struktury powstałe w wyniku dawnych procesów wulkanicznych. Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów jest rezerwat przyrody Wilcza Góra koło Złotoryi. Wieloletnia eksploatacja bazaltów odsłoniła tu fragment dawnego komina wulkanicznego oraz charakterystyczne struktury słupowe, związane ze stygnięciem i kurczeniem się bazaltowej magmy. To miejsce, w którym dziedzictwo górnicze i geologiczne wyjątkowo wyraźnie się przenikają – tworząc unikatowe w skali kraju stanowisko geoturystyczne udostępnione w formie ścieżki edukacyjnej. 

Wilcza Góra jest tylko jednym z wielu świadectw wulkanicznej przeszłości regionu. Charakterystyczną sylwetkę Ostrzycy – najwyższego wzniesienia Pogórza Kaczawskiego – tworzą odporne na erozję skały wulkaniczne, natomiast Organy Wielisławskie zachwycają regularnym układem spękań przypominających piszczałki organów, stąd też ich nazwa. Ślady dawnego wulkanizmu można odkrywać również na Czartowskiej Skale i w wielu innych miejscach Gór i Pogórza Kaczawskiego. 

Wyjątkowa georóżnorodność tego obszaru, połączona z jego walorami przyrodniczymi, kulturowymi i historią wykorzystania lokalnych zasobów, stała się podstawą rozwoju Geoparku Kraina Wygasłych Wulkanów, który w 2024 r. został włączony do sieci Światowych Geoparków UNESCO.

W poznawaniu niezwykłej historii tego miejsca pomaga także Sudecka Zagroda Edukacyjna w Dobkowie, będąca centrum edukacyjnym geoparku. Jej interaktywne ekspozycje pozwalają zrozumieć, jak powstają wulkany, dlaczego dochodzi do trzęsień ziemi oraz jakie procesy przez miliony lat kształtowały krajobraz regionu. Wizyta w Zagrodzie może być więc dobrym wprowadzeniem do późniejszego odkrywania geologii bezpośrednio w terenie.

Geologia zamknięta w muzealnych kolekcjach

Georóżnorodność województwa dolnośląskiego można poznawać również bez wyruszania na górski szlak czy schodzenia pod ziemię. Bogactwo skał i minerałów regionu znalazło odzwierciedlenie w licznych muzeach, w których oglądać można kolekcje geologiczne i mineralogiczne. Pozwalają one przyjrzeć się z bliska okazom często trudnym do odnalezienia podczas zwykłej wycieczki terenowej.

Szczególne miejsce zajmują zbiory Muzeum Mineralogicznego im. Kazimierza Maślankiewicza we Wrocławiu oraz Muzeum Geologicznego im. Henryka Teisseyre Uniwersytetu Wrocławskiego. Pierwsze z nich posiada ponad 30 tys. okazów, a na wystawach można zobaczyć m.in. minerały Polski i świata, agaty Gór Kaczawskich czy minerały pegmatytów strzegomskich. Muzeum Geologiczne to natomiast bogata kolekcja skał i skamieniałości z całego świata. Muzeum Ziemi w Kletnie to znakomite uzupełnienie zwiedzania pobliskiej kopalni uranu i wspominanej wcześniej – Jaskini Niedźwiedziej. W Legnicy z kolei Muzeum Miedzi nawiązuje do jednego z najważniejszych surowców mineralnych współczesnego Dolnego Śląska i wielowiekowej historii wykorzystania tego metalu. Ekspozycja opowiada geologii regionu i prowadzi od minerału i złoża do górnictwa, hutnictwa oraz roli miedzi w rozwoju gospodarczym Dolnego Śląska.

W Świeradowie-Zdroju opowieść o geologii kieruje w stronę wód podziemnych i tradycji uzdrowiskowych. Muzeum Górnictwa Uzdrowiskowego pozwala spojrzeć na zasoby geologiczne z perspektywy  wykorzystania naturalnych wód mineralnych, które stały się jednym z fundamentów rozwoju dolnośląskich uzdrowisk, takich jak Świeradów Zdrój, Kudowa Zdrój czy Polanica Zdrój.  Jeszcze inną historię – ale od wieków wpisaną w krajobraz województwa dolnośląskiego – opowiada Muzeum Ceramiki w Bolesławcu. Rozwój miejscowego garncarstwa był związany z występowaniem w okolicach miasta złóż glin odpowiednich do produkcji kamionki. Tradycje ceramiczne Bolesławca sięgają średniowiecza, a muzealne zbiory dokumentują przemiany miejscowej ceramiki od dawnych naczyń kamionkowych po współczesne wyroby znane na całym świecie. Dziś charakterystyczna ceramika bolesławiecka jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych produktów regionu, pokazując jak lokalny surowiec mineralny może dać początek wielowiekowej tradycji rzemieślniczej. 

Różnorodność, która łączy

Dolny Śląsk może być prawdziwym laboratorium pod gołym niebem, szczególnie wartościowym w edukacji interdyscyplinarnej, w której zjawiska przyrodnicze i antropogeniczne kształtujące krajobraz, poznawane są nie jako odrębne zagadnienia, lecz jako elementy jednego systemu.

Geoturystyka pozwala obserwować te zależności bezpośrednio w krajobrazie, ucząc jednocześnie dostrzegania wartości geologicznego i przyrodniczego dziedzictwa oraz odpowiedzialnego korzystania z zasobów Ziemi.

W Górach Stołowych można obserwować, jak budowa geologiczna i odporność skał oraz procesy wietrzenia i erozji wpływają na powstawanie charakterystycznych form terenu, a następnie zastanowić się, jakie warunki siedliskowe tworzą one dla roślin i zwierząt. 

W Krainie Wygasłych Wulkanów skały i formy będące świadectwem aktywności wulkanicznej stają się punktem wyjścia do rozmowy o historii geologicznej regionu, glebach, krajobrazie, działalności górniczej i współczesnej ochronie geodziedzictwa.

Jaskinia Niedźwiedzia pozwala z kolei połączyć zagadnienia dotyczące budowy geologicznej, procesów krasowych, obiegu wody oraz świata organizmów żyjących współcześnie i w przeszłości. 

Tak rozumiana edukacja terenowa pozwala łączyć geologię, geografię, biologię, chemię, historię i zagadnienia gospodarcze wokół jednego miejsca lub zjawiska. Uczeń nie poznaje wówczas pojedynczych faktów, lecz obserwuje zależności między elementami środowiska i działalnością człowieka – czyli patrzy na przyrodę jako na system, którego poszczególne elementy wzajemnie na siebie oddziałują.

Charakterystyczne dla Dolnego Śląska jest również to, że geoturystyka coraz częściej przybiera formę aktywnego odkrywania geologii. W regionie organizowane są wyprawy terenowe (również dla grup zorganizowanych) połączone z poszukiwaniem agatów i innych minerałów, warsztaty płukania złota, a także wycieczki na dawne hałdy górnicze, podczas których uczestnicy mogą samodzielnie poszukiwać okazów. Szczególnie popularne są takie aktywności w Górach Kaczawskich i na Pogórzu Kaczawskim, znanych z występowania agatów, oraz w rejonie Złotoryi, gdzie tradycje poszukiwania złota stały się elementem współczesnej oferty turystycznej. Geologia przestaje być wówczas czymś oglądanym zza muzealnej gabloty – staje się doświadczeniem, w którym można samodzielnie dokonać małego odkrycia.

W konsekwencji geoturystyka oparta na georóżnorodności regionu stała się siłą napędową rozwoju turystyki na Dolnym Śląsku. Bogactwo obiektów przyciąga odwiedzających i sprzyja rozwojowi lokalnych usług. W regionie, w którym turystyka odgrywa ważną rolę, geoturystyka może być zatem jednym z impulsów dalszego rozwoju, łącząc poznawanie i ochronę geodziedzictwa z korzyściami dla lokalnych społeczności.