Edukacja Ekologiczna

Jest świetną inspiracją, do tego, by poruszyć m.in. takie zagadnienia jak: 

• systematyka zwierząt  
• sieć troficzna (łańcuch pokarmowy): producenci, konsumenci I, II i III stopnia i reducenci 
• procesy rozkładu 
• postrzeganie organizmów np. jako szkodników albo sprzymierzeńców 
• kineza 
• synantropizacja 
• biowskaźniki i zanieczyszczenie środowiska metalami ciężkimi¹ 

Poniżej przedstawiamy kilka etapów, przez które możesz poprowadzić swoich uczniów w trakcie 45 minutowej lekcji. 

Kim jest nasz bohater? 

Najlepiej, by w drodze samodzielnego badania doszli do tego Twoi uczniowie. Wystarczy Wam przezroczysty pojemnik, lupa i szkolne podwórko. Poszukajcie bohatera lekcji pod kamieniami, liśćmi, próchniejącym drewnem, donicami, workami z kompostem, w piwnicy, ciemnych zakamarkach i szczelinach To tam kryją się małe organizmy - sprzyjają im cień, duża wilgotność i łatwy dostęp do szczątków organicznych, którymi się żywią. To Ty wiesz, że uczniowie znajdą tam najprawdopodobniej prosionka lub stonogę murową. Jednak na tym etapie nie dzielisz się ani nazwą, ani nie podajesz żadnych informacji na temat tego gatunku – to zadanie dla Twoich uczniów. W drodze samodzielnego dochodzenia, spróbują zebrać jak najwięcej danych. Zadanie to pozwala rozbudzić zarówno ciekawość jak i dociekliwość uczniów. 

Zadanie pierwsze – samodzielna obserwacja 

Gdy Wasi podopieczni w parach złapią do pudełek małe okazy – przychodzi czas na samodzielną obserwację. Poproś uczniów, by zaobserwowali i zapisali na kartkach 10 cech tego organizmu, które uda im się zaobserwować. Możecie im zasugerować, że nie muszą być to tylko cechy, które wiążą się z wyglądem, ale także, które dotyczą zachowania albo otoczenia, w którym zostały znalezione.  

Zadanie drugie – określenie gatunku 

Zebrane i opisane cechy to dobra podstawa do podjęcia próby zidentyfikowania gatunku. Zapewne wyniki tego zadania będą zarówno zabawne, jak i zaskakujące – każda para uczniów stworzy swoją unikalną i zaskakującą nazwę – na podstawie cech zewnętrznych zwierzęcia jak i opisania środowiska w którym zostały znalezione.    

Ten moment warto wykorzystać na wprowadzenie nauczycielskiej dygresji i opowiedzieć o znaczeniu wprowadzonym przez Linneusza dwuczłonowych nazw łacińskich poszczególnych gatunków (nazewnictwie binominalnym), które międzynarodowej społeczności naukowców znacząco ułatwia komunikację i opisywanie świata.  

Dziennikarski wywiad z naszym bohaterem 

Czas przejść do kolejnego zadania. Każda para uczniów wymyśla zestaw dziwnych pytań (wystarczą np. 3 lub 4), które zadałaby naszemu bohaterowi. Pytania nie muszą być poważne, tu skupmy się na kreatywności, pomysłowości i inwencji twórczej uczniów. Niech uczniowie wcielą się w rolę małych dociekliwych naukowców np.:   

„Czy lubisz jeść lody?”, „Co robisz, kiedy pada deszcz?”, „Czy masz sny o lataniu?” 
„Ile par butów pastujesz przed wyjściem spod kamienia?”, „Gdzie poszedłbyś na randkę?” 

Gdy każda para uczniów ma już gotowy zestaw, po kolei zdaje je naszemu bohaterowi. Pozostała część grupy wciela się w naszego bohatera („wchodzi” w jego głowę) i próbuje odpowiedzieć, na zadane pytanie.  

Jak może wyglądać przebieg takiego wywiadu? 

• Jak wygląda Twoje życie na co dzień? 

Moje życie to głównie spacery w wilgotnych zakamarkach. Uwielbiam szczeliny między kamieniami, kawałkami drewna, zgniłymi liśćmi, a czasem zaglądam do piwnic czy kompostowników. Tam jest chłodno i wilgotno – idealne warunki dla mnie. 

• Jak wygląda Twój idealny dzień w szczelinie? 

Śpię i nikt mi nie dokucza.  

• Dlaczego tak bardzo lubisz wilgoć? 

Potrzebuję wilgotnego środowiska, żeby nie wyschnąć. Woda jest mi potrzebna do życia. Bez wody szybko tracę zdolność oddychania, dlatego unikam suchych miejsc. 

• Lubisz jeść lody? 

Wolę liście, resztki roślin, czasem kawałki gnijącego drewna. 

• Ile płacisz za buty? 

Sporo, bo mam 7 par nóg. 

Podsumowanie wywiadu 

Rozmowa wychodzi całkiem zabawnie. Uczestnicy nie zawsze znają odpowiedzi na pytania, które opisują morfologię i zachowania naszego bohatera lekcji. 

Niemniej poprzez taki zabawny wywiad uczniowie budują wiedzę na jego temat. 
Nauczyciel decyduje, czy od razu po wywiadzie podsumować zdobytą wiedzę i poprawić odpowiedzi, tak aby były zgodne z faktami. 
Nauczyciel może też odłożyć to zadanie na później, aby uczniowie sami zweryfikowali dane i odpowiedzieli na pytania, korzystając z zewnętrznych źródeł, np. encyklopedii internetowych, przewodników biologicznych czy artykułów, w ten sposób uzupełniając wiedzę o tym organizmie. 

Po takiej lekcji zauważysz pozytywne efekty. Gdy nasi bohaterowie mają imiona, bardziej się z nimi utożsamiamy i zwracamy uwagę na ich istnienie – dzięki czemu pogłębiasz wrażliwość uczniów w stosunku do zwierząt, nawet tych najmniejszych i niepozornych. 

Dzięki samodzielnemu dochodzeniu do wiedzy, rozbudzasz w uczniach ciekawość i dociekliwość, dajesz im poczucie sprawczości i satysfakcję z samodzielnych obserwacji i wyciągniętych wniosków 

Bliżej do raka niż żuka - cała prawda o pochodzeniu 

To też moment by odkryć przed uczniami prawdziwą nazwę bohatera lekcji– pod kamieniem, spróchniałym konarem, czy w stercie liści spotkamy zazwyczaj prosionka szorstkiego lub stonogę murową.  Oba organizmy są do siebie bardzo podobne. Główną różnicą jest to, że stonoga murowa ma jaśniejsze plamki na pancerzu i jest bardziej błyszcząca, natomiast prosionek jest matowy i bardziej szorstki.

Co ciekawe, oba organizmy, to przykład nielicznych lądowych skorupiaków – choć niektórym mogłoby się błędnie wydawać, że to owady.  

Kolejna odsłona działań z prosionkiem - drukarka 3D i kineza 

Gdy już poznaliśmy bliżej prosionka, możemy go wykorzystać do dalszych badań w ramach interdyscyplinarnych działań szkolnych. Część projektu można przygotować w ramach szkolnej pracowni informatycznej i wykorzystania drukarek 3D, lub na zajęciach technicznych, drugą część na zajęciach przyrodniczych.  
 
Z prosionkiem można przeprowadzić ciekawy eksperyment, wprowadzając uczniów w pojęcie kinezy. Jest to ruch prostego, małego organizmu w reakcji na bodziec.  

Prosionek, który lubi zaciemnione wilgotne miejsca, często porusza się w szczelinach. W eksperymencie możecie sprawdzić, czy sposób poruszania się – wybór drogi – jest dokonywany przypadkowo, czy rządzi nim jakaś zasada.  

Do eksperymentu trzeba będzie wykonać uprzednio pomoc dydaktyczną – można przygotować ją wspólnie z uczniami np. na drukarkach 3 D lub za pomocą innych materiałów np. klocków, pudełek po zapałkach czy kartonu. Warto by każda para uczniów dysponowała swoją pomocą dydaktyczną, wtedy jest to doświadczenie o wiele bardziej angażujące i pozwoli na wykonanie większej liczby prób. 

Labirynt – opis pomocy dydaktycznej 

Labirynt powinien składać się z 9 kwadratowych pól (każde o boku 40 mm), oddzielonych ściankami o wysokości 15 mm. Ścianki tworzą dwie pary prostych, równych korytarzy o szerokości 8 mm, przecinających się pod kątem prostym i tworzących cztery skrzyżowania. Całość otacza obramowanie o szerokości 4 mm, czyli połowę szerokości korytarza.  Ważne są też dwa dodatkowe małe elementy – ruchome blokady, które pozwolą zablokować korytarzyk w labiryncie.  

W przypadku drukowania labiryntu na drukarce 3D można skorzystać z gotowych plików stl., do pobrania pod adresem.

Właściwy eksperyment 

Eksperyment polega na obserwacji, jak prosionek porusza się w przygotowanym układzie korytarzy.  

Na pierwszym skrzyżowaniu nie będzie miał wyboru – ustawione na wprost trasy blokady zmuszą go do skrętu w prawo albo w lewo.  

Dobrze przygotować dwie wersje labiryntu, będące lustrzanym odbiciem. Za pomocą blokad w pierwszej wersji należy wymusić na początku skręt prosionka w lewo, w drugiej wersji pierwszy skręt - w prawo.  
Dzięki temu sprawdzimy, czy dalsze decyzje są przypadkowe, czy może zależą od pierwszego ruchu. 

Wyniki 

Prosionek nie dokonuje wyboru kierunku swojego ruchu w labiryncie przypadkowo - po wymuszonym skręcie w daną stronę przy następnej możliwości z dużym prawdopodobieństwem skręci w przeciwnym kierunku.  

Ważne! Uczul swoich uczniów, że pracują z żywym organizmem. Prosionki czy stonogi lubią przebywać w zaciemnionych miejscach – dlatego możliwie najmniej narażaj je na działanie światła.  Do życia i prawidłowego funkcjonowania potrzebują wilgoci –dlatego regularnie zraszaj pojemnik, w którym przebywają. Po skończonym eksperymencie odłóż skorupiaki możliwie najbliżej miejsca, z którego je zabrałeś. 

Powyższy opis lekcji z prosionkiem jest zaczerpnięty z aktywności przygotowanych przez Zofię Truszkowską podczas szkolenia dla nauczycieli „Terenowa edukacja przyrodnicza dzieci i młodzieży”. 

Opis eksperymentu z prosionkiem pochodzi ze strony: W labiryncie - decyzje równonoga - Weird Science. 

---

¹ Tarnawska Monika. (2006). Prosionek – usłużny heavymetalowiec w biomonitoringu środowiska. W: M. Nakonieczny (red.), "Problemy środowiska i jego ochrony" Cz. 14 (S. 55-83). Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.