Edukacja Ekologiczna

CITES – czym jest i czemu służy?

Aby chronić lokalną flore i faunę, wprowadzono międzynarodowe regulacje prawne. Ich skuteczność zależy od globalnej współpracy i przestrzegania przepisów przez podróżnych. Jednym z takich porozumień międzynarodowych, obejmującym ochroną ponad 30 000 gatunków roślin i zwierząt szczególnie zagrożonych wyginięciem jest Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES). Głównym celem Konwencji jest ochrona zagrożonych gatunków roślin i zwierząt przed nadmiernym eksploatowaniem poprzez monitorowanie ich stanu i liczebności w środowiskach naturalnych, kontrolowanie i ograniczanie handlu międzynarodowego, który prowadzony w nadmiarze mógłby zagrażać przetrwaniu tych gatunków oraz zwalczanie przemytu. Nie zawsze jednak da się zwalczać kłusownictwo i nielegalne pozyskanie „u źródła”. Walka z kłusownictwem jest toczona często w krajach o ograniczonych środkach finansowych, a jednocześnie bardzo wysokiej różnorodności biologicznej (wiele krajów Afryki, Azji, Ameryki Południowej). Kraje będące stronami CITES (są to prawie wszystkie kraje świata) umówiły się na zasady dotyczące autoryzacji handlu okazami fauny i flory, tak by eksploatacja i legalny handel międzynarodowy nie zagrażały populacji. Jednocześnie każdy nieautoryzowany handel należy zwalczać z całą surowością, tak by maksymalnie zniechęcić do tego typu działalności.

Przestrzegając przepisów Konwencji należy zachować szczególną ostrożność przy zakupie pamiątek z egzotycznych wakacji - niektóre przedmioty na targach, popularnych szlakach turystycznych czy plażach mogą być objęte ograniczeniami lub całkowitym zakazem przewozu. Ponadto, przepisy Unii Europejskiej mogą dodatkowo zmieniać status niektórych gatunków, niezależnie od ich określonego statusu w Załącznikach Konwencji, wprowadzając pewne zaostrzenia.

Rajskie kierunki, realne ryzyko – kiedy wakacyjna pamiątka może zaszkodzić przyrodzie?

Egzotyczne wakacje często prowadzą nas do miejsc o wyjątkowo bogatych zasobach przyrodniczych - obszarów śródziemnomorskich, lasów tropikalnych, czy wysp otoczonych rafami koralowymi. Ta różnorodność może być zachwycająca, ale bywa też pułapką - to właśnie tam żyje wiele gatunków szczególnie narażonych na presję człowieka. Wiele gatunków zwierząt i roślin występujących w popularnych regionach turystycznych jest rzadkich, endemicznych (występujących naturalnie wyłącznie na konkretnym, ograniczonym obszarze) lub zagrożonych przez utratę siedlisk, nadmierne pozyskiwanie i nielegalny handel. Dlatego warto pamiętać, że nie każda pamiątka sprzedawana na plaży, bazarze czy w sklepie z lokalnym rękodziełem jest tylko niewinnym drobiazgiem. Fragment koralowca lub muszli, wyrób ze skóry gada, biżuteria z szylkretu, egzotyczna roślina, spreparowany owad, pióro czy „tradycyjny” specyfik medycyny naturalnej mogą być okazami gatunków objętych przepisami CITES. Ich przewóz przez granicę może wymagać odpowiednich dokumentów, a w niektórych przypadkach być całkowicie zakazany.

Jeśli nie wiesz, z czego wykonano dany przedmiot, nie znasz gatunku, z którego pochodzi, masz wątpliwości co do legalności jego pochodzenia albo czy jego przewóz wymaga dokumentów - najbezpieczniej zostawić przedmiot tam, gdzie został znaleziony, na targowisku czy w terenie. Najbezpieczniejszą pamiątką z podróży są zdjęcia i wspomnienia – nie narażajmy siebie i przyrody na koszty – a w przypadku przywozu okazów zagrożonych gatunków, koszty dla przyrody mogą być wyższe niż nasz bilet powrotny.

Pamiątki z podróży – na jakie gatunki i przedmioty zwracać szczególną uwagę?

Jeśli chcesz przywieźć pamiątki z wycieczki, upewnij się czy gatunek zwierzęcia lub rośliny, z którego wykonano dany przedmiot nie jest objęty przepisami CITES lub innymi ograniczeniami. W dalszej części przedstawiamy listę przykładowych przedmiotów, które powinny wzbudzić naszą czujność, gdyż mogą pochodzić od gatunków z Załączników CITES. Przed zakupem lub zabraniem wymienionych okazów z miejsca znalezienia lub zakupu należy dokładnie sprawdzić procedury przewozowe, którym podlegają lub - jeśli chcemy ominąć formalności wracając z urlopu – zrezygnować z ich przywiezienia. Dotyczy to również podobnych do nich okazów, gdyż rzeczywisty zakres może być szerszy od zamkniętej listy:

Zwierzęta i martwe okazy zwierząt:

• biżuteria, figurki, ozdoby i inne wyroby wykonane z kości, rogów, fragmentów pancerza, zębów, kłów, pazurów, piór itp., np. z kości słoniowej, skorupy żółwi (m.in. szylkretu), koralowców, muszli rzadkich gatunków, rogów nosorożca czy kłów morsa,
• wyroby ze skóry i futra egzotycznych gadów i ssaków (np. krokodyli, węży, tygrysów czy niedźwiedzi), takie jak paski do zegarków, torebki, buty, kapelusze lub kurtki,
• wypchane zwierzęta, czaszki, inne części ciała zwierząt jako elementy trofeów myśliwskich.

Elementy przyrodnicze znalezione „w terenie” np. na plaży:

• muszle, fragmenty rafy koralowej czy skorupy żółwi – nawet jeśli znajdziesz je leżące na brzegu, ich wywóz może być zakazany,
• pióra i jaja egzotycznych ptaków, liście, kwiaty, zasuszone rośliny – niektóre gatunki są objęte ścisłą ochroną.

Produkty medycyny tradycyjnej, produkty spożywcze, suplementy i kosmetyki:

• produkty i leki zawierające sproszkowane rogi lub kości (np. nosorożca czy tygrysa), wydzieliny i tkanki (np. żółć lub sadło niedźwiedzia) lub całe zwierzęta (np. węże lub bezkręgowce w butelkach z egzotycznymi nalewkami);
• wyciągi z rzadkich roślin, suszone zioła, korzenie;

• herbaty i mieszanki ziołowe do przygotowywania naparów.

Rośliny, nasiona i produkty pochodne:

• egzotyczne rośliny ozdobne, np. kaktusy czy storczyki, fragmenty roślin (np. liście, kwiaty), siewki lub nasiona – przewożenie ich bez odpowiednich zezwoleń może stanowić naruszenie przepisów;
• meble i inne przedmioty z drewna, np. biżuteria, figurki, instrumenty.

Jakie są konsekwencje naruszenia przepisów CITES?

Nieznajomość prawa nie zwalnia z odpowiedzialności., Warto dokładnie sprawdzić, co można legalnie przewozić przez granice. Zachwycająca muszla, egzotyczny naszyjnik czy figurka z kości mogą wydawać się świetnymi pamiątkami, ale ich lekkomyślny i niesprawdzony zakup lub przewóz może mieć poważne konsekwencje zarówno dla przyrody, jak i dla Ciebie.

W przypadku nawet nieświadomego złamania przepisów konsekwencje mogą być poważne: od konfiskaty danego przedmiotu. Na lotnisku czy przejściu granicznym służby celne mogą zatrzymać pamiątkę, przez wysokie kary finansowe, po postępowanie karne. W niektórych przypadkach może grozić nawet kara więzienia: przewóz i działalność komercyjna, prowadzona z naruszeniem przepisów UE w zakresie ochrony międzynarodowej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi, jest przestępstwem i podlega karze pozbawienia wolności do lat 5. Pamiętaj, że w świetle przepisów nie ma znaczenia, czy przewóz dotyczy żywych zwierząt, czy przedmiotów z nich wykonanych.

Jak uniknąć kłopotów?

• Sprawdź listę gatunków objętych ochroną – aktualne informacje znajdziesz na stronie CITES lub w przepisach celnych danego kraju. Możesz również skorzystać ze specjalnej wyszukiwarki dla gatunków CITES - SpeciesPlus. Listę wybranych gatunków roślin i zwierząt chronionych znajdziesz również na końcu tego artykułu.
• W przypadku, gdy wybraną przez Ciebie pamiątkę wyprodukowano z materiałów pochodzących od gatunków objętych przepisami Konwencji, upewnij się, że dany okaz został legalnie pozyskany, a nie w drodze np. kłusownictwa czy nielegalnych wycinek drzew. Pamiętaj, że popyt tworzy podaż. Duże zainteresowanie zakupem takich pamiątek powoduje, że kolejne okazy będą ginęły, żeby dostarczać materiału na wyprodukowanie większej liczby przedmiotów.
• Poinformuj sprzedawcę, że chciałbyś wywieźć dany przedmiot za granicę i zapytaj o certyfikat legalnego pochodzenia i zezwolenie eksportowe CITES – jeśli produkt pochodzi z gatunku objętego CITES i został legalnie pozyskany, sprzedawca powinien mieć odpowiednie dokumenty. Nie przyjmuj ustnych zapewnień typu: „Nie będzie żadnych problemów/Tyle osób przewozi i nigdy nic się nie stało” . Konsekwencje za próbę przywozu okazu chronionego bez niezbędnych dokumentów (czyli innymi słowy - przemyt) poniesiesz Ty.
• Jeśli planujesz zakup pamiątki wykonanej z materiałów pochodzących od gatunków roślin lub zwierząt ujętych w Załącznikach CITES pamiętaj o dopełnieniu wymaganych procedur eksportowych i importowych z odpowiednim wyprzedzeniem.
• Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości – nie kupuj! Nie ryzykuj kary i nie przykładaj ręki do rozwoju nielegalnego handlu.
• Możesz również, przed wyjazdem lub powrotem, skontaktować się z izbą administracji skarbowej,  urzędem celno-skarbowym lub Ministerstwem Klimatu i Środowiska opisując możliwie dokładnie sytuację (kraj, okaz, gatunek, informacje uzyskane od sprzedawcy). W razie potrzeby doradzimy, jak możliwie sprawnie przeprowadzić procedurę importową oraz poinformujemy, czy w przypadku danego okazu wwóz będzie możliwy.

Ponadto, wyjeżdżając na wakacje, w kraju czy za granicę:

• Staraj się unikać korzystania z atrakcji turystycznych wykorzystujących zwierzęta bez poszanowania ich zdrowia i dobrostanu, np. robienia zdjęć z dzikimi zwierzętami za opłatą, przejażdżek na słoniach czy odwiedzania miejsc, takich jak kawiarnie czy zwierzyńce, w których można karmić czy głaskać egzotyczne zwierzęta.
• Aby uniknąć przypadkowego zabrania ze środowiska naturalnego okazów gatunków zagrożonych nie zabieraj z plaży muszli czy liści i kwiatów roślin napotkanych na spacerze w tropikalnym lesie - magnesy, pocztówki lub zdjęcia stanowią równie ciekawą pamiątkę.
• Dowiedz się więcej o zagrożonych gatunkach CITES występujących w miejscu Twojego pobytu oraz o zagrożeniach na jakie są narażone i dziel się zdobytą wiedzą – im więcej osób będzie wiedziało o działaniach ochronnych prowadzonych wobec zagrożonych gatunków, tym większe będą szanse na zapewnienie ochrony zwierzętom i roślinom, które jej potrzebują.

A jeśli podróżujemy ze swoim zwierzakiem?

Decyzja o zabraniu pupila ze sobą na wakacje powinna być wcześniej dobrze przemyślana, zarówno pod kątem zapewnienia mu odpowiednich warunków w trakcie transportu oraz w miejscu docelowego pobytu, jak i dopełnienia formalności związanych z przemieszczaniem zwierzęcia, w tym np. przepisów weterynaryjnych.

Więcej informacji na temat przewozu zwierząt domowych i towarzyszących można znaleźć na stronie Głównego Inspektoratu Weterynarii. Ponadto, jeżeli nasz zwierzak należy do gatunku objętego ochroną CITES, należy upewnić się że posiadamy dokumentację pozwalającą na jego legalny transport. Wśród przykładów zwierząt z gatunków CITES, które są utrzymywane jako zwierzęta towarzyszące wymienić można m.in.:

• ptaki: prawie wszystkie papugi, np. żako, ary, kakadu, modrolotki, aleksandretty oraz wszystkie ptaki drapieżne np. wykorzystywane w sokolnictwie sokoły i rarogi czy sowy,
• gady: wszystkie żółwie lądowe (np. stepowy, grecki, mauretański), część żółwi słodkowodnych, liczne legwany (np. legwan zielony), gekony, kameleony, agamy, węże np. wszystkie z rodziny pytonów (np. pyton królewski, tygrysi) i dusicieli (np. boa dusiciel),
• płazy: abystoma meksykańska (aksolotl), drzewołazy, żabki z rodzaju Mantella i Agalychnis, wybrane salamandry i traszki,
• bezkręgowce: wybrane ptaszniki np. z rodzaju Poecilotheria czy Brachypelma, skorpion cesarski, wybrane koralowce i stułbiopławy.

W razie wątpliwości, aby określić czy gatunek zwierzęcia, który posiadamy to „gatunek CITES”, należy skorzystać ze wspomnianych wcześniej dokumentów czy wyszukiwarek.

W przypadku zwierząt pochodzących z hodowli przewóz wewnątrz obszaru UE wymaga posiadania odpowiednich dokumentów potwierdzających legalność pochodzenia, np. orzeczenia powiatowego lekarza weterynarii o urodzeniu w hodowli (jeśli zwierzę urodziło się w Polsce) lub inny dokument (jeśli zwierzę urodziło się w innym kraju UE – w razie wątpliwości co do właściwości dokumentu należy skonsultować z odpowiednim krajem). Jeśli zwierzę urodziło się poza UE, koniecznym jest posiadanie kopii zezwolenia importowego na podstawie którego zostało wwiezione do Polski, z podanym pochodzeniem z hodowli (kod C). Nie są wymagane odrębne zezwolenia ani certyfikaty.

W przypadku przewozu wewnątrz obszaru UE zwierząt pochodzących ze środowiska naturalnego, każdorazowo wymagane jest świadectwo UE z zatwierdzonym miejscem, do którego zwierzę ma trafić. Na wywóz/przywóz na obszar UE zwierząt określonych w Załącznikach CITES spoza UE, jest wymagane odpowiednie zezwolenie CITES (zezwolenie na import lub eksport), o które należy zawnioskować do Ministerstwa Klimatu i Środowiska  z odpowiednim wyprzedzeniem.

Dodatkowo należy skontaktować się ze służbami weterynaryjnymi i dopełnić wszystkich ewentualnych wymogów zdrowotnych i sanitarnych związanych z przewozem żywych zwierząt. Nie zaszkodzi również skontaktować się ze Służbą Celno-Skarbową i potwierdzić, że nie będzie przeszkód w odprawie granicznej ze zwierzęciem w danym urzędzie celnym oraz zweryfikować informacje o przejściach granicznych w Unii Europejskiej, przygotowanych do odpraw żywych zwierząt. Koniecznie też skontaktuj się z wybranym przewoźnikiem, aby upewnić się co do wymogów dotyczących przewozu zwierzęcia.

Posiadanie egzotycznego pupila może być wspaniałym doświadczeniem, ale wiąże się z dużą odpowiedzialnością. Zanim podejmiesz decyzję o zakupie dobrze przemyśl czy będziesz w stanie zapewnić zwierzęciu odpowiednie warunki, opiekę na co dzień oraz na czas wyjazdu czy dłuższej nieobecności. Jeśli nie będziesz w stanie zajmować się zwierzęciem, pod żadnym pozorem NIE WYPUSZCZAJ go “na wolność” - narażasz je tym na śmierć, a jeśli przeżyje może prowadzić do zachwiania równowagi w ekosystemie i stanowić zagrożenie dla dzikich zwierząt. W przypadku zwierząt domowych porzucenie jest przestępstwem, a dodatkowo, za wprowadzenie gatunku obcego do środowiska grozi wysoka kara finansowa.