Edukacja Ekologiczna

Wyjątkowość województwa śląskiego polega na harmonijnym połączeniu dziedzictwa geologicznego z przemysłowym, w tym górniczym. Obok naturalnych form krajobrazu, takich jak jaskinie i wapienne ostańce można tu zwiedzać zabytkowe kopalnie, sztolnie i obiekty techniki, które przypominają o kilku stuleciach eksploatacji bogactw naturalnych regionu.

Szlak turystyki przemysłowej

Jednym z najważniejszych przedsięwzięć promujących dziedzictwo regionu jest Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Łączy on kilkadziesiąt obiektów związanych z górnictwem, hutnictwem, energetyką, kolejnictwem i przemysłem, umożliwiając poznanie historii rozwoju techniki oraz znaczenia surowców mineralnych dla rozwoju regionu. To największy w Polsce tematyczny szlak turystyki przemysłowej, który każdego roku odwiedzają tysiące turystów. Na jego trasie znajdziemy najcenniejsze obiekty geoturystyczne województwa śląskiego, do których należy m.in. wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Zabytkowa Kopalnia Rud Srebra wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach stanowiąca wyjątkowe świadectwo wielowiekowej historii wydobycia rud srebra, ołowiu i cynku. Podziemna trasa prowadzi przez historyczne wyrobiska, w których można zobaczyć ślady pracy dawnych gwarków (górników) oraz poznać funkcjonowanie jednego z najnowocześniejszych w ówczesnej Europie systemów odwadniania kopalń. Integralną częścią tego zespołu jest Sztolnia Czarnego Pstrąga – jedyna na świecie zachowana i nadal funkcjonująca sztolnia odwadniająca udostępniona do ruchu turystycznego. Zwiedzanie odbywa się łodziami na odcinku historycznej sztolni, dzięki czemu turyści mogą zobaczyć podziemne wyrobiska z perspektywy dawnych górników. 

Perła turystyki postindustrialnej

Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu to z kolei ponad 10 kilometrów szlaków podziemnych pieszych i wodnych i jednocześnie najgłębszy poziom udostępniony dla ruchu turystycznego w górnictwie węglowym w Europie. Dzięki temu jest to największy w Polsce i jeden z najważniejszych w Europie ośrodków górnictwa, będący swoistą perłą turystyki postindustrialnej. Historia Sztolni Królowa Luiza i Kopalni Guido to fascynująca podróż w głąb śląskiego dziedzictwa górniczego, która ukazuje nie tylko rozwój techniki i pracy pod ziemią, ale także codzienne życie górników i ich niezwykłą kulturę, kształtowaną przez wieki w sercu regionu.

Najważniejsze miejsca popularyzacji nauki o Ziemi w województwie śląskim

Na terenie dawnego kamieniołomu wapieni triasowych Sadowa Góra utworzono natomiast Ośrodek Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera, który stanowi jedno z najważniejszych miejsc popularyzacji nauk o Ziemi w województwie śląskim. Wieloletnia eksploatacja odsłoniła skały sprzed około 230 milionów lat zawierające liczne skamieniałości organizmów morskich oraz szczątki gadów triasowych. 

Dziś dawne wyrobisko pełni funkcję otwartego centrum edukacyjnego, umożliwiającego poznawanie historii geologicznej regionu poprzez ścieżki dydaktyczne, ekspozycje terenowe oraz bogatą ofertę wydarzeń edukacyjnych. 

Niedaleko GEOsfery znajduje się również Park Gródek, który powstał na terenie dawnego kamieniołomu dolomitu eksploatowanego przez ponad sto lat na potrzeby przemysłu. Po zakończeniu wydobycia wyrobiska wypełniły się wodą, tworząc charakterystyczne turkusowe zbiorniki otoczone stromymi ścianami skalnymi, powszechnie znany jako „Polskie Malediwy”. 

Niezwykle interesująca ścieżka edukacyjna prezentująca budowę geologiczną Beskidu Małego oraz historię eksploatacji kamienia, znajduje się natomiast w Kamieniołomie w Kozach. Można do niego dotrzeć w trakcie wędrówki na słynną w rejonie Chrobaczą Łąkę. 

Cenne krajobrazy przyrody nieożywionej w województwie śląskim

Uzupełnieniem geoturystycznej oferty województwa śląskiego jest północna część regionu obejmująca Park Krajobrazowy Orlich Gniazd, położony na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Nazwa parku nawiązuje do średniowiecznych zamków i strażnic obronnych, wznoszonych na trudno dostępnych wapiennych wzgórzach. Warownie, nazywane Orlimi Gniazdami, przez stulecia strzegły zachodniej granicy Królestwa Polskiego, a dziś wraz z otaczającymi je formacjami skalnymi tworzą jeden z najcenniejszych obszarów przyrody nieożywionej w Polsce. Krajobraz tworzą wapienne skały jurajskie powstałe około 150 milionów lat temu na dnie ciepłego, płytkiego morza. Oddziaływanie procesów krasowych i erozyjnych doprowadziło do powstania charakterystycznych ostańców skalnych, licznych jaskiń, dolin krasowych oraz wywierzysk, które należą do najbardziej rozpoznawalnych elementów krajobrazu Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Jednym z najcenniejszych miejsc na terenie parku jest Rezerwat Przyrody Góra Zborów, uznawany za jedno z najważniejszych stanowisk geologicznych Jury. Można tu obserwować malownicze wapienne ostańce, bogatą roślinność muraw kserotermicznych oraz liczne zjawiska krasowe. 

Na terenie rezerwatu znajduje się również udostępniona do zwiedzania Jaskinia Głęboka, w której można zobaczyć charakterystyczne formy krasowe oraz poznać procesy zachodzące we wnętrzu wapiennych skał. W rezerwacie dostępna jest ścieżka przyrodniczo-geologiczna, dzięki czemu jest on jednym z najważniejszych miejsc edukacji geologicznej w Jurze.

Równie interesującym obszarem jest Rezerwat Sokole Góry, znany z licznych wapiennych ostańców oraz jednej z największych koncentracji jaskiń w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Znajdują się tu m.in. Jaskinia Olsztyńska oraz Jaskinia Wszystkich Świętych, będące cennymi przykładami podziemnych form krasowych. 

Edukacja przez obserwacje

Województwo śląskie jest doskonałym przykładem tego, jak budowa geologiczna może wpływać na rozwój gospodarczy, przestrzenny i kulturowy całego regionu. Występowanie bogatych złóż rud metali, węgla kamiennego oraz kopalin skalnych sprawiło, że przez stulecia rozwijały się tutaj różne gałęzie górnictwa i przemysłu, pozostawiając po sobie wyjątkowe dziedzictwo techniczne oraz liczne obiekty geoturystyczne. To miejsce, gdzie nawet osiedla robotnicze stanowią ważny element krajobrazu i dziedzictwa kulturowego województwa. Naturalne uzupełnieniem jest krasowy krajobraz Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Tak różnorodne dziedzictwo sprawia, że województwo śląskie jest doskonałą przestrzenią do prowadzenia edukacji terenowej, której znaczenie podkreślają również założenia nowego przedmiotu przyroda. Bezpośrednia obserwacja skał i zjawisk w nich zachodzących, dawnych wyrobisk górniczych, zabytków techniki czy terenów zrekultywowanych pozwala lepiej zrozumieć zależności pomiędzy budową geologiczną, rozwojem przemysłu oraz współczesnym krajobrazem regionu.

Zajęcia terenowe prowadzone w dawnych kopalniach, rezerwatach przyrody i parkach krajobrazowych pozwalają na naukę rozpoznawania obiektów geologicznych oraz stwarzają możliwość poznania, w jaki sposób człowiek od wieków wykorzystywał bogactwo Ziemi i jak współcześnie może odpowiedzialnie gospodarować terenami pogórniczymi. Dzięki temu geoturystyka staje się skutecznym narzędziem edukacji, łączącym wiedzę z zakresu geologii, geografii, historii, ochrony środowiska i dziedzictwa przemysłowego.