Edukacja Ekologiczna

Obserwacje i badania nad ptakami pozwalają dostrzec, że zmiana klimatu ma wyraźny wpływ na ptaki m.in. np. trasy ich zimowych wędrówek i zasięg występowania. Jest to efekt ścisłego powiązania wielu ich gatunków z konkretnymi środowiskami i z panującymi tam warunkami. Na zmiany awifauny (ogół gatunków ptaków zamieszkujących określony obszar geograficzny) ma również wpływ bezpośrednia działalność człowieka. Odbieranie ptakom siedlisk i ich degradacja ma ogromny wpływ na ich liczebność i występowanie. 

Ekosystem morski

Ciekawy przykład stanowią ptaki związane z ekosystemem morskim. Z jednej strony negatywnie oddziałuje na nie ocieplanie się oceanów, co zmniejsza liczebność ryb, które stanowią podstawę diety morskich ptaków. Z drugiej strony intensywnie prowadzona gospodarka rybacka jeszcze bardziej przyczynia się do pogorszenia ich sytuacji.

Krajobraz rolniczy

Innym przykładem są ptaki, których miejscem występowania i rozrodu są tereny rolnicze. Rozwój technologii i intensyfikacja gospodarki rolnej przyczyniły się do wzrostu wielkopowierzchniowych upraw i ujednolicenia krajobrazu terenów zagospodarowanych rolniczo, co wpłynęło na zmniejszenie się ilości miedz, zadrzewień śródpolnych i przydrożnych alei, co wpływa na zanikanie ptasich siedlisk. 

Przestrzeń miejska

Środowisko miejskie też z roku na rok staje się dla ptaków mniej przyjazne. W nowym budownictwie dominują szklane konstrukcje bez szpar i zakamarków, w których np. jerzyki (Apus apus) mogłyby zakładać gniazda - a to tylko jeden przykład negatywnych dla ptaków zmian zachodzących w miastach.

Jakie strategie przyjmują ptaki wobec skutków zmiany klimatu?

Życie ptaków wędrownych, które część roku spędzają w strefie klimatu umiarkowanego, nieodłącznie związane jest z cyklem następujących po sobie pór roku. Aktywność owadów, będących podstawowym pokarmem dużej grupy gniazdujących w naszym kraju ptaków, uzależniona jest od cieplejszych miesięcy. Dlatego zmiany w terminach pór roku zakłócają cały cykl ptasiego życia, co jest szczególnie odczuwalne dla gatunków migrujących na długie dystanse, na przykład z południowej Afryki. Każdego roku ptaki te pokonują tysiące kilometrów w poszukiwaniu pokarmu i miejsc, w których będą mogły bezpiecznie przystąpić do lęgów. Trasy i terminy wędrówek są w przypadku migrantów długodystansowych w dużym stopniu określone genetycznie, dlatego przystosowanie się do nowych terminów pór roku może zająć im wiele lat. To właśnie z tego powodu coraz częściej nie udaje im się dotrzeć do Europy w czasie szczytu pojawu owadów, który z roku na rok zachodzi wcześniej. W efekcie kondycja ptaków ulega pogorszeniu, a ich sukces lęgowy jest mniejszy.

W lepszej sytuacji są gatunki o bardziej elastycznych zachowaniach migracyjnych, zdolne do szybszego reagowania na panujące w danym roku warunki pogodowe. Mają one szansę przyspieszyć lub opóźnić migrację adekwatnie do panujących warunków, co daje im później znaczną przewagę nad długodystansowcami, na przykład w zajmowaniu lepszych terytoriów, z łatwiejszym dostępem do wyższej jakości pożywienia.

Co mówią nam badania nad ptasimi migracjami?

Dzięki obserwacjom, monitoringowi przyrody i badaniom nad ptasimi wędrówkami w ostatnich latach zaobserwowano kilka schematów przystosowań tych zwierząt do nowo panujących warunków. 

Krótsze trasy, bliższe zimowiska

Jednym z nich jest zmiana trasy migracji lub jej długości. Niektóre gatunki ptaków wędrownych coraz częściej skracają trasy swoich wędrówek, a nawet zupełnie z nich rezygnują. Temu zjawisku sprzyja opisane wcześniej ustępowanie surowych zim, z czym wiąże się zwiększenie dostępnej bazy pokarmowej i co za tym idzie – możliwość przetrwania zimy na miejscu. Z tego powodu ptaki zarzucające lub ograniczające wędrówkę mają szansę jako pierwsze dotrzeć na lęgowiska, zająć lepsze terytoria i wcześniej rozpocząć gniazdowanie, co wiąże się ze zwiększeniem szans na dodatkowe lęgi i poprawą ich przeżywalności. Ten sposób przystosowania wybrał żuraw (Grus grus). Jego wschodnioeuropejska populacja kiedyś najchętniej wybierała na zimowiska południową Hiszpanię i Maroko. Dzisiaj coraz częściej zimuje na północy Hiszpanii, we Francji, a nawet we wschodniej części Niemiec. 

Skrócenie trasy migracji na zimowiska zaobserwowano też u trzciniaka (Acrocepha lus arundinaceus) i podróżniczka (Luscinia svecica). Coraz więcej osobników obu tych gatunków decyduje się na zimowanie na Półwyspie Iberyjskim, zamiast w Afryce Subsaharyjskiej, jak czyniły to dawniej. 

Podobną strategię zaobserwować możemy u kosów (Turdus merula). Dawniej ptaki tego gatunku zamieszkujące umiarkowane szerokości geograficzne były głównie wędrowne. Teraz tylko mała ich część decyduje się na jesienną migrację.

Bocian biały (Cicona cicona), symbol naszej wsi, niegdyś zimował wyłącznie w Afryce. Dzisiaj regularnie decyduje się na spędzenie zimowych miesięcy w basenie Morza Śródziemnego, szczególnie w Hiszpanii i Izraelu, a coraz częściej także Bułgarii. 

Nowe terminy wędrówek

Oprócz skracania trasy wędrówek, zmiana klimatu wpływa też na ptasią fenologię, czyli terminy odbywania migracji. Ocieplający się klimat i wydłużający się sezon wegetacyjny sprawia, że niektóre ptaki powracają na lęgowiska wcześniej, a zarazem później rozpoczynają wędrówkę jesienią. 

Badania nad terminami przybywania ptaków na lęgowiska wykazują, że gatunki krótkodystansowe wracają z zimowisk szybciej niż te migrujące na długie dystanse. Wynika to najprawdopodobniej z możliwości dopasowania terminów migracji do panujących warunków pogodowych. Przykładem tej strategii jest, dobrze znana nam wszystkim, bogatka (Parus major) odbywająca migracje krótkodystansowe w obrębie jednego kontynentu. Zaobserwowano u niej wyraźną korelację wcześniejszego powrotu na lęgowiska z wyższymi temperaturami panującymi na początku wiosny. 

Szybsze powroty z zimowisk dotyczą jednak też niektórych ptaków migrujących na duże dystanse. Na stacjach obserwowania ptaków w Wielkiej Brytanii zauważono, że dymówka (Hirundo rustica), która co roku powraca do Europy z południowej Afryki, przez ostatnie trzy dekady XX wieku przyspieszyła swoją średnią datę przylotu o 7 dni. Podobną tendencję wykazały też inne gatunki np. gajówka (Sylvia borin), która wraca z zimowisk aż o dwa tygodnie wcześniej. 

Zmiana zasięgu występowania

Jeszcze inną reakcją ptaków na zmieniający się klimat jest zwiększenie lub ograniczenie zasięgu występowania oraz liczebności. Zjawisko to postępuje wraz z przesuwaniem się stref klimatycznych. Przez ostatnich kilkadziesiąt lat strefa zwrotnikowa rozszerzyła się w kierunku północnym o kilkaset kilometrów. Spowodowało to m.in. ekspansję ciepłolubnych gatunków ptaków na północ. Dobrym przykładem jest żołna (Merops apiaster), gatunek pochodzący z południa Europy. Jeszcze pół wieku temu wielkość polskiej populacji szacowana była na mniej niż 30 par, występujących jedynie w południowo-wschodniej części kraju. Dzisiaj lęgi tego gatunku stwierdzane są w wielu regionach Polski – w Wielkopolsce, na Podlasiu, a nawet na Pomorzu. 

Ptaki - kluczowy element równowagi ekologicznej i jakości życia ludzi

Ptaki są niezwykle cennym elementem naszego środowiska. Są niezbędne dla równowagi panującej w ekosystemach i do ich prawidłowego funkcjonowania

Jak pokazują najnowsze doniesienia ze świata nauki ptaki bardzo ważne są również dla ludzi i naszego zdrowia psychicznego. Obserwacja ptaków i obcowanie z nimi wpływa pozytywnie na nasz układ nerwowy. 

Ważne jest, abyśmy dostrzegali i starali się ograniczać w swojej okolicy wszystkie negatywne działania, które mogą wpłynąć na dobrostan ptaków takich jak m.in. zbyt częste koszenie trawników, urbanizacja terenów zielonych, termomodernizacje budynków w okresie lęgowym, zbyt drastyczne przycinanie drzew, czy ujednolicanie krajobrazu. 

Autorka artykułu, Aleksandra Gawrońska jest członkinią Młodzieżowej Rady Klimatycznej III kadencji.