Πολωνία στην Ελλάδα

Η επιστροφή των αντικειμένων κατέστη δυνατή χάρη στις κοινές προσπάθειες των Υπουργείων Πολιτισμού των δύο χωρών, του Συλλόγου ŻIH και του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου Emanuel Ringelblum στη Βαρσοβία.

Στην τελετή παραλαβής, που πραγματοποιήθηκε στη Βαρσοβία στις 4 Μαρτίου παρουσία υπουργών πολιτισμού των δύο χωρών, Μάρτα Τσιενκόφσκα και  Λίνας Μενδώνη, παρευρέθησαν η πρέσβης της Ελλάδας στη Βαρσοβία Νίκη Καμπά, ο Υφυπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας Βλαντισλάφ Μπαρτοσέφσκι, ο Διευθυντής του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου Βαρσοβίας Μισελ Τρέμπατς, ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Εβραϊκού Ινστιτούτου Πολωνίας Πιοτρ Βισλίτσκι, ο επίτιμος πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας Σαμουήλ Μάτσας, ο πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, η Διευθύντρια του ΕΜΕ Ζαννέτ Μπαττίνου και άλλοι.

Τα 91 πολύτιμα ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια είχαν κλαπεί από συναγωγές και από οικογένειες Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και τη ναζιστική κατοχή, από την οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, η οποία συστηματικά λεηλάτησε πολιτιστικά αγαθά, έργα τέχνης, βιβλιοθήκες και αρχεία, σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη. Με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης, αποθηκευμένα σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και  ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά. Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών.

Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, την τεκμηρίωση, την ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας, το 2022. Το επίσημο αίτημα προς την Κυβέρνηση της Πολωνίας υπεβλήθη από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, τον Δεκέμβριο του 2024 και το ζήτημα άρχισε να αντιμετωπίζεται ως προτεραιότητα. Πρόκειται για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε χάρη στη στενή και αποφασιστική  συνεργασία των δύο Υπουργείων, στη συστηματική  ενασχόληση των εμπειρογνωμόνων και ερευνητών και την συμβολή της Πολωνικής Πρεσβείας στην Αθήνα.