Regionalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska w Lublinie

Rezerwaty przyrody są jedną z najściślejszych form ochrony przyrody w Polsce. Ich najważniejszym zadaniem jest ochrona obszarów zachowanych w stanie naturalnym lub mało zmienionym, wyróżniających się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi. 

Właśnie utworzony został 200-setny nowy rezerwat w Polsce od 2024 roku. Dodatkowo w tym samym czasie powiększono ponad 100 rezerwatów. Warto w tym miejscu nadmienić, że na 1718 istniejących w kraju rezerwatów przyrody aż 200 powstało w latach 2024–2026. Prawie połowę z nich (48,5%) stanowią ekosystemy leśne i borowe, a 13% to cenne torfowiska. 

Ministra Paulina Hennig-Kloska zwraca uwagę na znaczenie rezerwatów przyrody jako miejsc będących miejscem retencjonowania wody, co jest ważne zarówno w czasie okresów suszy, jak i ulewnych deszczy.  

„Kiedyś mówiło się, że powinniśmy chronić przyrodę dla przyszłych pokoleń. Dziś już wiemy, że trzeba ją chronić tu i teraz, także dla nas samych. To zadanie realizujemy skutecznie w formie nowych i powiększanych rezerwatów, bo jest to ważne z punktu widzenia zmiany klimatu, kryzysu bioróżnorodności oraz ze względów zdrowotnych. Każdy z 200 utworzonych przez nas, od 2024 roku, nowych rezerwatów czy ponad 100 powiększonych to miejsca retencji wody, ostoje roślin i zwierząt, naturalne oczyszczacze powietrza i obszary, gdzie relaks jest skuteczny i bezpłatny” – mówi Paulina Hennig-Kloska, ministra klimatu i środowiska.  

Jubileuszowy Rezerwat nr 200 to „Dolina Rzeki Małej” w województwie mazowieckim, który obejmuje 133,49 ha oraz 285,89 ha otuliny na terenie gmin Piaseczno i Góra Kalwaria. Ten rezerwat chroni leśne ekosystemy bagienne na torfowiskach niskich, kluczowe dla retencji wody. Największy rezerwat od ponad 20 lat utworzony w tej kadencji to „Bliżyńskie Lasy Naturalne” w województwie świętokrzyskim o powierzchni prawie 3000 ha. 

Wśród 200 ustanowionych rezerwatów aż 17 powstało na terenie województwa lubelskiego. Ich łączna powierzchnia wynosi 1.386 ha.  W województwie lubelskim powstały rezerwaty leśne, krajobrazowe, torfowiskowe oraz stepowe: „Sosnowiec”, „Las Ochoża” imienia Marka Kellera, „Kurhany-Namule”, „Starodrzew Sosnowy”, „Kahiża”, „Zakrzów”, „Wielkie Bagno”, „Borowa Góra”, „Dołhodęby”, „Zabytów”, „Grabowy Las  imienia Floriana Święsa”, „Kalinik”, „Przerwaniec”, „Sokorzyna”, „Jezioro Łukietek”, „Kąty”, „Skrzypowy Dół”.  Wnioskodawcami powołania nowych rezerwatów były Nadleśnictwa i organizacje pozarządowe. Obecnie na terenie województwa lubelskiego istnieje 106 rezerwatów przyrody.

Każdy z tych rezerwatów  jest wyjątkowy i niepowtarzalny. Chroni unikatowe wartości przyrody w postaci cennych siedlisk przyrodniczych oraz stanowisk gatunków rzadkich i zagrożonych wyginięciem, w postaci charakterystycznej rzeźby terenu i zachodzących procesów geomorfologicznych, w postaci krajobrazu naturalnego i kulturowego. Rezerwaty przyrody często chronią od zapomnienia także miejsca związane z wydarzeniami historycznymi i ich bohaterami, mają swoje „genius loci”. W ocenie Beaty Sielewicz – Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Lublinie – „Rezerwaty obecnie pełnią rolę o wiele większą niż ochrona przyrody. Rezerwaty pokazują wielką różnorodność biologiczną i bogactwo przyrodnicze Lubelszczyzny, stanowią nasze dziedzictwo, świadczą o tożsamości regionu. Rezerwaty jako refugia przyrody zwracają uwagę na zmiany zachodzące w środowisku, te powodowane przez człowieka, jak i  zachodzące naturalnie, w tym zmiany klimatyczne,  wskazują na konieczność ochrony zasobów środowiska przed nadmiernym przekształceniem i użytkowaniem dla dobra przyszłych pokoleń. Rezerwaty mają także znaczenie dla promocji, stanowią bowiem swoisty certyfikat jakości środowiska, a także dla rozwoju lokalnego, bowiem niejednokrotnie są masowo odwiedzaną atrakcją turystyczną, lub miejscem do spaceru i wypoczynku.”

Największym ustanowionym rezerwatem przyrody jest „Wielkie Bagno” o powierzchni przekraczającej 300 ha, obejmujące mozaikę siedlisk torfowiskowych, zlokalizowanych na terenie Puszczy Solskiej. Największą osobliwością rezerwatu jest głuszec (Tetrao urogallus), dla którego rezerwat stanowi optymalne siedlisko. Populacja tego okazałego kuraka w Puszczy Solskiej jest najliczniejszą w Polsce.

Spośród nowo powołanych rezerwatów na szczególną uwagę zasługuje „Grabowy Las imienia Floriana Święsa”, zlokalizowany w gminie Dzierzkowice. Patronem rezerwatu jest Florian Święs - wybitny biolog, zasłużony dla ochrony przyrody w województwie lubelskim, będący orędownikiem powołania rezerwatu. W momencie powołania „Grabowy Las” był setnym rezerwatem przyrody w województwie lubelskim. Powierzchnia rezerwatu wynosi ponad 95 ha. Przedmiotem ochrony rezerwatu „Grabowy Las” są rozcięcia erozyjno-denudacyjne powstałe w skale lessowej, porośnięte grądem. Rezerwat został udostępniony do zbioru dziko występujących roślin i grzybów. Do zbioru płodów runa leśnego został udostępniony także rezerwat przyrody „Dołhodęby” o powierzchni wynoszącej ponad 50 ha, znajdujący się w gminie Dołhobyczów. Przedmiotem ochrony rezerwatu jest grąd subkontynentalny w odmianie wołyńskiej, który cechuje duży udział gatunków ciepłolubnych i wapniolubnych, charakterystycznych dla dąbrowy świetlistej.  

Na uwagę zasługuje także rezerwat „Kąty”, znajdujący się w gminie Zamość. Jego powierzchnia wynosi 7 ha. Rezerwat chroni unikatowa w skali Polski murawę kserotermiczną, występuje tu blisko 200 gatunków roślin, w tym rzadkich i chronionych, m.in.: aster gawędka (Aster amellus), dziewięćsił popłocholistny (Carlina acanthifolia), miłek wiosenny (Adonis vernalis), zawilec wielkokwiatowy (Anemone sylvestris), dzwonek syberyjski (Campanula sibirica), buławnik wielkokwiatowy (Cephalanthera damasonium), powojnik prosty (Clematis recta), storczyk kukawka (Orchis militaris), ciemiężyca czarna (Veratrum nigrum), len złocisty (Linum flavum), kosaciec bezlistny (Iris aphylla), wiśnia karłowata (Prunus fruticosa), obuwik pospolity (Cypripedium calceolus). Rezerwat został utworzony na gruntach stanowiących własność Klubu Przyrodników – organizacji społecznej, działającej w obszarze ochrony środowiska.  

Wyjątkowym rezerwatem przyrody w skali województwa lubelskiego jest rezerwat „Kurhany-Namule”, zlokalizowany w gminie Krasnystaw, który łączy cele ochrony przyrody oraz dziedzictwa historycznego. Rezerwat obejmuje las, na terenie którego znajduje się cmentarzysko kurhanowe, datowane na okres wczesnego średniowiecza.  

Tworzenie rezerwatów przyrody to złożony proces, w którym udział bierze wiele osób, instytucji i organizacji. Każdy projekt nowego rezerwatu poddawany jest konsultacjom społecznym, a wszystkie zgłoszone uwagi i wnioski są szczegółowo analizowane, dzięki nim powstają lepsze projekty. Wszystkim osobom, które zaangażowały się w tworzenie rezerwatów przyrody: leśnikom, ekspertom, przedstawicielom organizacji pozarządowych, samorządowcom, a także wszystkim osobom, które wzięły udział w konsultacjach i zgłosiły swoje uwagi, a także tym, którzy poświęcili swój czas i wzięli udział w licznych spotkaniach należy się serdeczne podziękowanie. Spośród instytucji szczególną rolę w tworzeniu rezerwatów przyrody odegrała Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Lublinie, bowiem aż 13 nowych rezerwatów powstało na gruntach Lasów Państwowych, oraz Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa -  Oddział Terenowy w Lublinie, który przekazał w tym celu grunty, pozostające w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Spośród organizacji pozarządowych największy wkład w tworzenie rezerwatów przyrody wniosło Lubelskie Towarzystwo Ornitologiczne oraz Stowarzyszenie Eko-logiczna Lubelszczyzna.