Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Katowicach

Podczas inspekcji fitosanitarnych w kierunku poszukiwania organizmów kwarantannowych w jednym z parków w Gliwicach naszą uwagę przykuł zamierający klon. Drzewo wyglądało niepokojąco – na pniu, aż do wysokości około dwóch metrów, brakowało kory, widoczny był wyciek żywicy, a z licznych otworów wysypywały się drobne trociny.

Zaintrygowani, przyjrzeliśmy się bliżej. Po odłupaniu fragmentów kory naszym oczom ukazały się chrząszcze oraz ich larwy. Wśród nich znajdował się prawdziwy rarytas przyrodniczy – zgniotek cynobrowy (Cucujus cinnaberinus). To gatunek objęty w Polsce ścisłą ochroną, wpisany do Dyrektywy Siedliskowej oraz znajdujący się na czerwonych listach gatunków zagrożonych – zarówno krajowej, jak i europejskiej.

Jak wygląda zgniotek cynobrowy?

Ten niepozorny bohater należy do rodziny zgniotkowatych. Dorosły osobnik osiąga do 15 mm długości. Jego ciało jest wydłużone i silnie spłaszczone – idealnie przystosowane do życia pod korą drzew.

Najbardziej charakterystyczna jest jego barwa: grzbiet ma intensywnie czerwony, natomiast spód ciała, odnóża i czułki są czarne. Larwy są jeszcze większe – mogą dorastać nawet do 30 mm długości – i mają żółtawo-pomarańczowe, spłaszczone ciało.

Życie ukryte pod korą

Cykl życia zgniotka jest ściśle związany z martwym drewnem. Samice składają jaja wiosną, na przełomie maja i czerwca, w szczelinach kory. Larwy rozwijają się długo – co najmniej dwa lata – żerując pod korą suchych lub martwych drzew.

Zarówno larwy, jak i dorosłe chrząszcze są drapieżnikami. Żywią się głównie innymi owadami żyjącymi pod korą, ale wykorzystują też martwą materię organiczną.

Przepoczwarczenie następuje latem, zwykle w lipcu, i trwa krótko – około 11 dni. Młode chrząszcze pozostają jednak pod korą aż do wiosny. W sprzyjających warunkach – gdy jesień jest długa i ciepła – można je spotkać wcześniej, spacerujące po pniach lub nawet aktywnie latające.

Gdzie można go spotkać?

Zgniotek cynobrowy zasiedla martwe i zamierające drzewa z odstającą korą. Mogą to być zarówno drzewa stojące, powalone, jak i ich fragmenty. Występuje zarówno na drzewach liściastych, jak i iglastych, choć preferuje te o grubych pniach – powyżej 30 cm średnicy.

Gatunek ten spotykany jest głównie w północnej i środkowo-wschodniej Europie. W Polsce można go znaleźć m.in. w Kampinoskim i Białowieskim Parku Narodowym oraz na licznych obszarach Natura 2000, takich jak Dolina Widawy czy Ostoja nad Baryczą.

Gatunek pod ochroną

Zgniotek cynobrowy jest ważnym elementem ekosystemów leśnych – należy do tzw. gatunków saproksylicznych, czyli takich, które są związane z martwym drewnem. To właśnie ono stanowi dla nich zarówno schronienie, jak i źródło pokarmu.

Ochrona tego chrząszcza oznacza w praktyce także ochronę martwych drzew – często niesłusznie usuwanych z lasów i parków. Tymczasem to one są siedliskiem życia wielu rzadkich i cennych organizmów.

Nieprzypadkowo nowe rezerwaty przyrody, takie jak „Góra Wierzejska” czy „Ostoja Nowodworska”, obejmują ochroną właśnie ten gatunek – jako wskaźnik dobrze zachowanych, naturalnych siedlisk.

Tekst: Ewelina Janota-Kołodziej

Zdjęcia: Monika Sobańska, Ewelina Janota-Kołodziej, https://www.inaturalist.org/taxa/98787-Cucujus-cinnaberinus/browse_photos

Źródła:

• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt,
• Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory,
• Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, sporządzona w Bernie dnia 19 września 1979 r.,
• lUCN 1996. 1996 lUCN Red List of Threatened Animals. lUCN, Gland, Switzerland.
• Aleksander Dorda, Marek Fiedor, 2019. Występowanie zgniotka cynobrowego Cucujus cinnaberinus Scopoli, 1763 (Coleoptera, Cucujidae) na Pogórzu Śląskim (Karpaty zachodnie)  (s. 98-104) [W:] Przegląd Przyrodniczy XXX, 1.
• Ruta R., Buchholz L., Biwo T., AdamskI M. 2021. Występowanie zgniotka cynobrowego Cucujus cinnaberinus (Coleoptera: Cucujidae) w zachodniej Polsce: czy historia lasu ma znaczenie? Wiadomości Entomologiczne, 40 (2): 14-30.
• Buchholz L. 2012. Zgniotek cynobrowy Cucujus cinnaberinus (SCOPOLI, 1763) (ss. 419-446) [W:] M. Makomska-Juchiewicz, P. Baran (red.): Monitoring gatunków zwierząt. Przewodnik metodyczny. Część II. GIOŚ, Warszawa.
• Dawid Marczak, Łukasz Wieczeżycki 2025. Zgniotek cynobrowy Cucujus cinnaberinus (Scopoli, 1763) (Coleoptera: Cucujidae) w rezerwacie Las Bielański w Warszawie. Acta entomologica silesiana Vol. 33:1-5, Bytom.
• https://encyklopedialesna.com/haslo/zgniotek-cynobrowy/
• http://baza.biomap.pl/pl/taxon/species-cucujus_cinnaberinus/default
• https://insektarium.net/coleoptera-2/cucujidae-zgniotkowate/cucujus-cinnaberinus-zgniotek-cynobrowy/