Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Opolu

Cerartitis capitata pochodzi z tropikalnej części Afryki, skąd rozprzestrzeniła się do Europy, głównie w krajach basenu Morza Śródziemnego oraz do niektórych krajów Ameryki Północnej i Południowej.

Pierwszy przypadek w Polce wykryto we wrześniu 2018 r. w Trzebnicy (województwo dolnośląskie). W latach 2019-2020 ponownie odnotowano obecność pojedynczych okazów muchówki w tym samym miejscu. W 2020 r. przy zastosowaniu pułapki feromonowej odłowiono 1 okaz muchówki w woj. opolskim, w niewielkim sadzie przydomowym.

Jakie są objawy występowania i gdzie szukać szkodnika?

Samice pod skórkę owoców wprowadzają jaja o wielkości poniżej 1 mm długości, koloru szklistego. Miejsca złożenia jaj są niezauważalne. Po kilku dniach w miejscach nakłutych następuje obumieranie tkanki wokół miejsca złożenia jaj. Larwy mogą występować w całej objętości owoców. Na powierzchni skórki pojawiają się przebarwienia, a w miejscu wkłucia zauważyć można gnicie owoców, a w miarę postępowania inwazji larw dochodzi do zapadania skórki. W środku owocu widać rozlewający się płyn, a w nim larwy.

Stadium larwalne Ceratitis capitata jest charakterystycznej barwy białawej, bez odnóży, a na części głowowo-gardzielowej występują ciemne plamki. Długość larw wynosi 6-9 mm.

Postać dorosła to muchówka ze spłaszczonymi czułkami na głowie, przedplecze i skrzydła wzorzyste.

Poczwarki nie są identyfikowalne morfologiczne. Tylko w warunkach laboratoryjnych można wyhodować postać dorosłą. Poczwarki mają wielkość 6-9 mm, są koloru ciemnobrązowego.

Oddziały WIORiN przesyłają wszelkie podejrzane osobniki do Centralnego Laboratorium
w Toruniu, gdzie odbywa się szczegółowa identyfikacja.

Jakie są metody wykrywania owocanki południówki?

1. Fitosanitarna ocena wizualna (w pierwszej kolejności zwraca się uwagę na owoce) polega na sprawdzeniu:

- objawów zewnętrznych,

- wnętrza owoców,

- opakowań towarzyszących (jeśli inspekcja wizualna jest prowadzona w miejscach obrotu/przechowalniach itp.)

2. Pułapki feromonowe (monitoring występowania szkodnika należy prowadzić w sadach owocowych w okresie od początku czerwca do połowy października, a kontrole pułapki wykonywać co 2 tygodnie od momentu zainstalowania, należy pamiętać o wymianie wabika po 30-40 dniach i wkładów lepowych w zależności od potrzeb)

3. Pobieranie próbek i analiza laboratoryjna

Próbki do badań laboratoryjnych stanowią:

- całe owoce,

- larwy uśmiercone poprzez zalanie gorącą wodą, a następnie umieszczenie w probówce
z  70-procentowym etanolem,

- dorosłe muchówki zakonserwowane w 70-procentowym etanolu,

- poczwarki – niezakonserwowane powinny zostać przesłane do Centralnego Laboratorium
w Toruniu, gdzie trafiają do hodowli celem identyfikacji.

 

Badania laboratoryjne w przypadku podejrzeń o obecność szkodnika Cerartis capitata stanowią najskuteczniejszą metodę identyfikacji okazów.

Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa corocznie monitoruje występowanie owocanki południówki w Polsce z użyciem pułapek feromonowych. Celem prowadzenia lustracji jest wykrycie potencjalnych ognisk występowania, a efektem działań poszukiwawczych jest uzyskanie informacji na temat statusu występowania szkodnika – wykluczenie jego obecności lub określenie miejsca występowania.

Program działań poszukiwawczych obejmuje instalację pułapek w miejscu wyznaczonym do monitoringu, systematyczne kontrole wizualne pułapki oraz roślin znajdujących się w najbliższym otoczeniu, pobieranie prób, a w przypadku podejrzeń wystąpienia agrofaga badania laboratoryjne.

Wybór lokalizacji instalacji pułapki jest oparty na analizie ryzyka wystąpienia danego agrofaga. Pułapki najczęściej są instalowane w miejscach wwozu towarów, tj. w pobliżu portów, lotnisk, przejść granicznych, a także w miejscu upraw roślin żywicielskich i terenach zagrożonych przywleczeniem agrofaga. 

W 2026 roku w województwie opolskim na potrzeby eksportu towarów roślinnych pod kątem Ceratitis capitata pułapki feromonowe mają zostać rozmieszczone w sadach owocowych
w 5 lokalizacjach. Wczesne wykrycie agrofaga pozwoli zapobiec jego rozprzestrzenianiu się na terenie Polski oraz innych krajów. Wystąpienie owocanki południówki stanowi szczególne zagrożenie dla rodzimej produkcji roślinnej. 

Pracownicy Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa prowadzą działania na rzecz ochrony zdrowotności i wczesnego wykrywania agrofagów, co przyczynia się do zwiększonego bezpieczeństwa i zdrowia roślin.

Opracowała: Monika Rzepka