Edukacja Ekologiczna

Zgodnie z raportem Europejskiej Agencji Ochrony Środowiska, około 150 milionów mieszkańców Europy, czyli ponad 30% populacji, doświadcza na co dzień podwyższonego poziomu hałasu, przekraczającego wartości zalecane przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). W wielu dużych miastach problem ten dotyczy jeszcze większej części mieszkańców, często nawet ponad połowy ich populacji. Najczęściej spotykanym źródłem hałasu w środowisku pozostaje ruch drogowy, zarówno w miastach, jak i poza nimi.

Unia Europejska od wielu lat prowadzi skoordynowaną politykę ograniczania negatywnego wpływu hałasu na ludzi. Jej filarem jest Dyrektywa 2002/49/WE Parlamentu Europejskiego i Rady odnosząca się do oceny i zarządzania poziomem hałasu w środowisku, która zobowiązuje państwa członkowskie, w tym Polskę do:

• systematycznego monitorowania hałasu w środowisku,
• opracowywania strategicznych map hałasu,
• przygotowywania i wdrażania programów ochrony środowiska przed hałasem.

Działania Polski

Polska aktywnie realizuje te zobowiązania. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska przygotował Raport o stanie akustycznym środowiska w Polsce na podstawie wyników realizacji strategicznych map hałasu – IV runda mapowania, obejmujący dane z lat 2017–2022.

Strategiczne mapy hałasu to narzędzie, które pozwala:

• ocenić, gdzie i w jakim stopniu mieszkańcy są narażeni na hałas,
• porównać zmiany stanu akustycznego środowiska w czasie,
• planować działania ograniczające hałas w sposób ukierunkowany i skuteczny.

Raport Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska pokazuje pozytywne trendy, szczególnie w zakresie hałasu drogowego:

• zmniejszył się odsetek mieszkańców dużych aglomeracji narażonych na hałas drogowy w porównaniu z poprzednią rundą analiz przypadającą na rok 2017,
• odnotowano zauważalny spadek liczby osób dotkniętych hałasem także wzdłuż głównych dróg poza miastami,
• ograniczeniu uległa uciążliwość hałasu przemysłowego.

Jednocześnie raport wskazuje obszary, które wymagają dalszej uwagi, zwłaszcza w sąsiedztwie linii kolejowych i niektórych lotnisk, gdzie w ostatnich latach odnotowano wzrost liczby osób narażonych na hałas. Te informacje są podstawą do dalszych działań służących ochronie zdrowia mieszkańców Polski. 
Kluczowe znaczenie ma fakt, że wiele działań ograniczających hałas takich jak zmiana organizacji transportu, ograniczanie ruchu samochodowego w miastach czy rozwój zielonej infrastruktury, jednocześnie przyczynia się do redukcji emisji gazów cieplarnianych.

Dlaczego to ważne?

Celem działań państwa nie jest eliminacja transportu czy rozwoju infrastruktury, lecz takie zarządzanie środowiskiem akustycznym, aby rozwój ten odbywał się z poszanowaniem zdrowia i jakości życia ludności. Monitorowanie hałasu, analiza danych i planowanie działań ochronnych pozwalają kształtować środowisko w sposób odpowiadający potrzebom mieszkańców oraz zapewniający właściwe warunki akustyczne.

Państwowy monitoring środowiska

W Polsce od wielu lat prowadzone są systematyczne pomiary emisji hałasu do środowiska. Oceny stanu akustycznego środowiska oraz analizy zmian zachodzących w czasie dokonuje Główny Inspektor Ochrony Środowiska w ramach państwowego monitoringu środowiska. Działania te obejmują zarówno obszary objęte obowiązkiem sporządzania strategicznych map hałasu, jak i tereny, dla których taki obowiązek nie został nałożony. 

Główny Inspektor Ochrony Środowiska opracowuje i realizuje wieloletnie strategiczne oraz wykonawcze programy państwowego monitoringu środowiska. Obowiązujący Strategiczny Program Państwowego Monitoringu Środowiska jest dokumentem ogólnodostępnym i publikowanym na stronie internetowej Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. 
Wyniki pomiarów hałasu prowadzonych w ramach państwowego monitoringu środowiska, a także informacje opracowane na ich podstawie, są udostępniane za pośrednictwem stron internetowych:  

• Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, https://www.gov.pl/web/gios/monitoring-halasu,
• Portalu danych (otwarte dane), https://dane.gov.pl/pl/dataset/1404,panstwowy-monitoring-srodowiska-monitoring-haasu?page=1&per_page=50&q=&sort=-data_date&model=resources, 
• GIOŚ INSPIRE https://inspire.gios.gov.pl/imap/#gpmap=gpMonit.

Pespektywa długoterminowa - jak możemy chronić się przed hałasem?

Ambitny cel, jaki stawia sobie Unia Europejska, by do 2030 roku obniżyć o 30 % liczbę osób chronicznie narażonych na hałas transportowy, może być trudny do zrealizowania wobec ciągłego rozwoju urbanizacyjnego,  w tym natężenia ruchu samochodowego i kolejowego. Europejska Agencja Ochrony Środowiska prognozuje bardziej realistyczny cel - obniżenia o ok. 21 %. 
Realizacja tego celu wymaga współpracy wielu podmiotów: administracji rządowej i samorządowej, zarządców dróg i linii kolejowych, portów lotniczych, inwestorów, projektantów oraz producentów technologii, a także aktywnego udziału społeczności lokalnych. Skuteczna ochrona przed hałasem jest efektem działań prowadzonych równolegle na wielu poziomach, od planowania przestrzennego, przez inwestycje infrastrukturalne, po codzienne decyzje transportowe.

Jednym z kluczowych elementów jest rozsądne planowanie przestrzeni, tak aby miejsca zamieszkania, pracy i wypoczynku były chronione przed nadmiernym hałasem. Pomagają w tym m.in. odpowiednie rozwiązania urbanistyczne, tereny zielone oraz kształtowanie przestrzeni w sposób przyjazny dla mieszkańców.
Duże znaczenie ma także zrównoważony transport. Rozwijanie transportu publicznego, ruchu pieszego i rowerowego oraz nowoczesnych, bardziej przyjaznych środowisku rozwiązań pozwala stopniowo ograniczać hałas.

Wszystkie te działania są prowadzone w ramach obowiązujących przepisów i z poszanowaniem bezpieczeństwa, we współpracy wielu instytucji oraz podmiotów. Ich wspólnym celem jest poprawa jakości życia mieszkańców i tworzenie bezpiecznych dla zdrowia i przyjaznych warunków środowiska. Z perspektywy transformacji klimatycznej działania te są zbieżne z wdrażaniem transportu w kierunku rozwiązań niskoemisyjnych i bardziej zrównoważonych.

Jakimi narzędziami prawnymi dysponują samorządy na gruncie polskim?

Do ochrony środowiska przed hałasem wykorzystywane są instrumenty planowania przestrzennego i instrumenty ochrony środowiska takie jak: 

• decyzje administracyjne,
• programy ochrony środowiska,
• programy ochrony przed hałasem.

Dyrektywa 2002/49/WE Parlamentu Europejskiego i Rady odnosząca się do oceny i zarządzania poziomem hałasu w środowisku  oraz zaleceń WHO zawartych w Environmental noise guidelines for the European Region (Wytyczne dotyczące hałasu środowiskowego dla Regionu Europejskiego) podkreślają potrzebę ochrony i zwiększania liczby tzw. obszarów cichych.

Rada powiatu, w drodze uchwały, może wyznaczyć obszary ciche w aglomeracji lub obszary ciche poza aglomeracją, uwzględniając szczególne potrzeby ochrony tych terenów przed hałasem. Uchwała ta musi określać wymagania, które zapewnią utrzymanie poziomu hałasu co najmniej na poziomie istniejącym.

Samorządy nie regulują norm technicznych dotyczących emisji hałasu powodowanej przez pojazdy czy statki powietrzne, jednak posiadają istotne kompetencje w zakresie planowania przestrzennego, organizacji ruchu i zarządzania przestrzenią publiczną, co pozwala skutecznie reagować i ograniczać ekspozycję mieszkańców na hałas.

Ograniczenia wynikające z wyznaczonych obszarów cichych w aglomeracjach oraz poza aglomeracjami powinny być uwzględnione:

• w ustaleniach planu ogólnego gminy,
• w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego,
• w decyzjach o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu.

Strategiczne mapy hałasu 

Strategiczną mapą hałasu określa się mapę sporządzaną w celu całościowej oceny narażenia na hałas pochodzący z różnych źródeł na danym obszarze lub w celu opracowania ogólnych prognoz dla tego obszaru.
Strategiczne mapy hałasu stanowią podstawowe źródło danych wykorzystywanych do:

• informowania społeczeństwa o zagrożeniach środowiska hałasem;
• opracowania danych dla państwowego monitoringu środowiska;
• tworzenia i aktualizacji programów ochrony środowiska przed hałasem;
• planowania strategicznego;
• planowania i zagospodarowania przestrzennego.

Są sporządzane co 5 lat przez zarządzających:

• głównymi drogami, 
• głównymi liniami kolejowymi,
• głównymi lotniskami,
• oraz prezydentów miast o liczbie mieszkańców większej niż 100 tysięcy.

Program ochrony środowiska przed hałasem

Program ochrony środowiska przed hałasem sporządza się dla wszystkich obszarów objętych strategicznymi mapami hałasu, czyli dla: aglomeracji liczących powyżej 100 tys. mieszkańców, głównych dróg, głównych linii kolejowych, głównych lotnisk, niezależnie od tego, czy na danym obszarze występują przekroczenia dopuszczalnych poziomów hałasu.

Celem programu jest:

• ochrona ludzi przed nadmiernym hałasem,
• zapobieganie pogarszaniu się klimatu akustycznego tam, gdzie jego jakość jest dobra,
• określenie działań służących ograniczaniu hałasu tam, gdzie jest to potrzebne.

Programy ochrony środowiska przed hałasem sporządzają marszałkowie województw na podstawie wyników strategicznych map hałasu, a następnie są one uchwalane przez sejmiki województw. Programy powinny zostać przyjęte w terminie do dwóch lat od opracowania strategicznych map hałasu.
W trakcie prac nad programem zapewnia się udział społeczeństwa. Oznacza to, że mieszkańcy mają możliwość zapoznania się z projektem dokumentu oraz zgłaszania uwag i opinii w ramach konsultacji społecznych.

Oprócz pełnej wersji programu przygotowuje się również streszczenie sporządzone w języku niespecjalistycznym, które umożliwia szerokiemu gronu odbiorców zrozumienie jego głównych założeń. Streszczenie to przedstawia w przystępny sposób kluczowe informacje, w tym m.in. wyniki analiz i planowane działania, często z wykorzystaniem map, wykresów i tabel.
Program ochrony środowiska przed hałasem jest dokumentem aktualizowanym co najmniej raz na pięć lat, a także każdorazowo wtedy, gdy zmieniają się istotne uwarunkowania lub konieczne jest dostosowanie planowanych działań.

Oprócz narzędzi planistycznych i programowych, system ochrony przed hałasem obejmuje także środki służące reagowaniu na konkretne przypadki nadmiernego hałasu. Ich stosowanie należy do właściwych organów ochrony środowiska oraz organów Inspekcji Ochrony Środowiska, które podejmują działania w ramach obowiązujących przepisów prawa, w celu zapewnienia odpowiednich warunków akustycznych środowiska.

Istotną rolę w tym systemie odgrywają również sygnały przekazywane przez mieszkańców. Informacje o możliwych uciążliwościach bądź naruszeniach pomagają organom w identyfikowaniu problemów i podejmowaniu adekwatnych działań.

Wnioski o interwencję

Jako obywatel możesz zwrócić się do organów ochrony środowiska z wnioskiem o interwencję, jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie zanieczyszczenia środowiska hałasem. Dowiedz się z naszego poradnika, jak zrobić to skutecznie.