Koncepcja dojrzałości środowiskowej
Zrozumienie procesów przyrodniczych i przyczyn zmiany klimatu, postrzeganie siebie jako części ekosystemu i poczucie współodpowiedzialności za przyrodę nie biorą się z niczego. To proces, który zaczyna się we wczesnym etapie życia. Koncepcja dojrzałości środowiskowej, wywodząca się z edukacji leśnej, pomaga zrozumieć, jak współczesny człowiek buduje więź z naturą i jak ta więź wpływa na podejmowanie odpowiedzialnych wyborów w codziennym życiu.
Dlaczego kontakt z naturą w dzieciństwie jest tak ważny?
Przyroda jest jednym z najsilniejszych, a jednocześnie najprostszych czynników wspierających prawidłowy rozwój dziecka. Ruch na świeżym powietrzu wspiera rozwój psychomotoryczny, poprawia koncentrację i redukuje stres. Regularne przebywanie w środowisku naturalnym pozytywnie wpływa też na zdolności poznawcze, rozwija empatię oraz poczucie sprawczości.
Modele edukacji oparte na stałym kontakcie naturą (np. przedszkola i szkoły leśne) wskazują, że nauka w środowisku naturalnym poprawia przyswajanie wiedzy i kreatywność. Badania pokazują, że osoby, które w dzieciństwie miały częsty kontakt z naturą, częściej podejmują prośrodowiskowe działania w dorosłym życiu – począwszy od oszczędnego korzystania po aktywne angażowanie się w ochronę przyrody.
Jak budować więź z naturą?
Ciekawym modelem edukacyjnym, stanowiącym drogowskaz dla kompleksowego podejścia do kształtowania postaw prośrodowiskowych jest koncepcja 6 stopni dojrzałości środowiskowej1. Wywodzi się ona z pedagogiki leśnej. Doskonałym polem do jej realizacji jest przyrodnicza edukacja terenowa.
Model 6 stopni dojrzałości środowiskowej może być inspiracją zarówno dla nauczycieli i edukatorów, jak i dla rodziców. Pozwala działać tak, by nie tylko przekazywać wiedzę, ale przede wszystkim budować emocjonalną więź z naturą – bo to ona najskuteczniej prowadzi do odpowiedzialności za stan środowiska.
Stopień 1. Radość z bycia na świeżym powietrzu
Pierwszy krok jest najprostszy, ale zarazem kluczowy – chodzi o to, by przebywanie w naturze kojarzyło się z przyjemnością. Spacer, zabawa w lesie czy piknik pozwalają dzieciom poczuć się w przyrodzie swobodnie i bezpiecznie.
Stopień 2. Doświadczanie i obserwowanie natury
Kiedy dziecko zaczyna zwracać uwagę na zapach lasu, fakturę mchu czy śpiew ptaków, uczy się uważności i dostrzegania różnorodności świata. Takie doświadczenia angażują zmysły i budują emocjonalną więź z otoczeniem – a im silniejsza więź, tym większa chęć dbania o to, co bliskie i ważne. Rolą nauczyciela jest stworzenie warunków, które pozwolą uczestnikowi poczuć tę więź. Służą temu odpowiednio dopasowane aktywności w terenie, które angażują uczestnika, w szczególności do samodzielnego odkrywania.
Stopień 3. Zrozumienie zależności w przyrodzie
Na tym etapie pojawia się świadomość, że w naturze wszystko jest połączone. Dzieci zaczynają rozumieć, że zniknięcie jednego gatunku może wpływać na inne elementy ekosystemu. To ważna lekcja o delikatnej równowadze przyrody i znaczeniu różnorodności biologicznej. Wiedza o ekosystemach i ich strukturach prowadzi do głębszego rozumienia procesów przyrodniczych.
Stopień 4. Zauważenie relacji człowieka z naturą
Przyroda, w niemal każdym miejscu na Ziemi, nosi ślady naszej obecności: drogi, ścieżki, budynki czy pola uprawne. Zaczynamy dostrzegać zarówno pozytywne, jak i negatywne skutki działalności człowieka oraz rozumieć, że las pełni wiele funkcji – od przyrodniczych i gospodarczych po społeczne i kulturowe.
Ludzie od zawsze korzystali z lasu i nadal to robią, choć sposób, w jaki go wykorzystujemy, zmieniał się na przestrzeni lat. Szukając uważnie, można znaleźć ślady zarówno dawnych, jak i współczesnych działań człowieka.
Stopień 5. Świadome podejmowanie decyzji
Zrozumienie różnych perspektyw – leśników, lokalnych społeczności, turystów czy ekologów – pomaga w kształtowaniu samodzielnych opinii. Dzięki temu ludzie uczą się, że decyzje dotyczące środowiska wymagają namysłu, wiedzy i dialogu między interesariuszami.
Lasy pełnią wiele funkcji dla ludzi: ekonomiczne, inni cenią je za ich wartości społeczne i kulturowe, a jeszcze inni koncentrują się na ich znaczeniu przyrodniczym. Wszystkie perspektywy są równie ważne i reprezentowane przez interesariuszy dbających o własny punkt widzenia. Gdy pojawia się więcej niż jeden interesariusz, mogą wystąpić konflikty interesów.
Stopień 6. Odpowiedzialność za przyszłość
Ostatni krok, a jednocześnie najwyższy stopień dojrzałości środowiskowej to gotowość do działania: dokonywanie odpowiedzialnych wyborów, troska o zasoby naturalne i myślenie o konsekwencjach swoich decyzji. To moment, w którym stajemy się świadomym obywatelem, rozumiejącym ideę zrównoważonego rozwoju.