Krajowa Sieć Integracji

1. Podstawa prawna

Podstawą prawną ogłoszenia Resortowego Programu Aktywizacyjnego dla Cudzoziemców na rok 2026, zwanego dalej „Programem” jest art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. poz. 621, z późn. zm.)

2. Kontekst instytucjonalno-strategiczny

Program jest ogłaszany przez Ministra, a za jego prowadzenie oraz koordynację odpowiedzialne jest Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Program wpisuje się w założenia dokumentu „Odzyskać kontrolę. Zapewnić bezpieczeństwo. Kompleksowa i odpowiedzialna strategia migracyjna Polski na lata 2025–2030”, przyjętego przez Radę Ministrów 15 października 2024 roku i jego harmonogram implementacyjny.

3.  Diagnoza potrzeb

Polska w ostatnich dwóch dekadach stała się krajem, do którego coraz częściej kierują się cudzoziemcy poszukujący zarówno możliwości zatrudnienia, jak i stabilizacji życiowej. Zjawisko to, jeszcze na początku XXI wieku postrzegane głównie w kategoriach migracji tranzytowych, obecnie przybiera formę migracji osiedleńczych i długoterminowych. Obok pracowników sezonowych i czasowych coraz liczniej pojawiają się cudzoziemcy-przedsiębiorcy, specjaliści wysokich technologii, studenci podejmujący edukację na polskich uczelniach, a także osoby ubiegające się o ochronę międzynarodową lub łączące się z rodziną już przebywającą w Polsce.

Według danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w 2024 roku liczba cudzoziemców zarejestrowanych w systemie ubezpieczeń społecznych wyniosła 1,2 mln, co stanowiło historyczny rekord i jednoznacznie wskazuje na coraz istotniejszą rolę cudzoziemców w polskiej gospodarce. Największą grupę stanowili obywatele Ukrainy, jednak rosnący udział mieli także obywatele Białorusi, Gruzji, Indii, Uzbekistanu, Kolumbii i Nepalu. Struktura ta odzwierciedla globalizację rynku pracy oraz rosnące znaczenie Polski jako destynacji migracyjnej w Europie Środkowo-Wschodniej.

Cudzoziemcy znajdują zatrudnienie przede wszystkim w sektorach o wysokim zapotrzebowaniu na siłę roboczą: w przetwórstwie przemysłowym, budownictwie, transporcie i logistyce, rolnictwie oraz gastronomii. Coraz silniej zaznacza się także ich obecność w usługach specjalistycznych, takich jak IT, finanse czy opieka zdrowotna. Według danych Eurostatu (2024) udział cudzoziemców w zasobach siły roboczej w Polsce wyniósł ponad 6%, co nadal pozostaje niższym wskaźnikiem niż w wielu państwach Europy Zachodniej, jednak dynamika wzrostu w Polsce należy do najwyższych w Unii Europejskiej. w latach 2015–2023 Polska była jednym z liderów UE pod względem przyrostu liczby wydawanych pierwszych zezwoleń na pobyt czasowy, co w znacznym stopniu związane było z migracją obywateli Ukrainy, a od 2020 roku także Białorusi.

Rozwój gospodarczy i wzrost znaczenia Polski w regionie sprzyjają przyciąganiu cudzoziemców. Polska, według danych OECD (2023), jest jednym z państw o stosunkowo wysokim wskaźniku atrakcyjności migracyjnej w Europie, szczególnie w kategoriach dostępności zatrudnienia i kosztów życia. Wzrost ten generuje jednak wyzwania związane z integracją społeczną i zawodową cudzoziemców. Kluczowe obszary to: znajomość języka polskiego, możliwość podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowania, znajomość praw i obowiązków oraz udział w życiu społecznym, w tym w strukturach pracowniczych i organizacjach społecznych. 3Barometr zawodów 2025 wskazuje, że w Polsce deficyt dotyczy 23 kluczowych zawodów, m.in. w budownictwie (murarze, tynkarze, monterzy instalacji), edukacji (nauczyciele różnych specjalności), opiece zdrowotnej (lekarze, pielęgniarki, psycholodzy), transporcie (kierowcy, magazynierzy), finansach (księgowi), a także w branżach technicznych, takich jak elektroenergetyka i motoryzacja.

Odpowiedzią na te wyzwania jest zaplanowany Resortowy Program Aktywizacyjny dla Cudzoziemców na rok 2026, którego podstawowym celem jest umożliwienie aktywizacji zawodowej cudzoziemców w zawodach deficytowych i zawodach przyszłości, zgodnie z potrzebami rynku pracy. Polski rynek pracy od wielu lat boryka się z problemem deficytów kadrowych, szczególnie w sektorach wymagających wysokich kwalifikacji, jak również w zawodach o charakterze deficytowym, związanych z niskim prestiżem społecznym i wysoką rotacją pracowników. Raporty Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz badania Barometru Zawodów wskazują, że wśród najbardziej poszukiwanych profesji znajdują się m.in. lekarze, pielęgniarki, kierowcy zawodowi, pracownicy budowlani, opiekunowie osób starszych i niepełnosprawnych, a także specjaliści w zakresie technologii informacyjnych. Cudzoziemcy, stanowiący rosnącą część siły roboczej, mogą w znaczący sposób przyczynić się do wypełnienia tych luk.

Warunkiem skutecznego wykorzystania ich potencjału jest jednak stworzenie systemu umożliwiającego szybką i efektywną walidację kompetencji, a także zapewnienie dostępu do programów doskonalenia zawodowego. Istotnym wyzwaniem pozostaje konieczność przebranżowienia wielu cudzoziemców, którzy w wyniku okoliczności migracyjnych, ograniczeń językowych czy też odmiennych standardów w kraju pochodzenia, nie są w stanie kontynuować dotychczasowej ścieżki zawodowej w Polsce. Dotyczy to w szczególności osób z wykształceniem wyższym i średnim technicznym, których zawody w Polsce podlegają regulacjom lub wymagają uznania kwalifikacji. Programy szkoleniowe i kursy adaptacyjne, nastawione na szybkie przygotowanie do pracy w zawodach deficytowych, stanowią w tym kontekście narzędzie o kluczowym znaczeniu. Doświadczenia wielu państw członkowskich UE wskazują, że elastyczne mechanizmy przekwalifikowania cudzoziemców nie tylko zwiększają ich szanse na rynku pracy, lecz także odpowiadają na dynamicznie zmieniające się potrzeby gospodarki, w tym procesy cyfryzacji i transformacji energetycznej.

Ważnym elementem integracji cudzoziemców jest zapewnienie im dostępu do ścieżek rozwoju zawodowego, obejmujących zarówno kursy językowe, jak i specjalistyczne szkolenia branżowe. Niezbędne jest tu rozwinięcie współpracy pomiędzy administracją publiczną, pracodawcami, instytucjami rynku pracy i organizacjami pozarządowymi. Szczególną rolę odgrywa również sektor edukacji, w tym szkolnictwo zawodowe i ustawiczne, które powinny dostosowywać swoją ofertę do potrzeb cudzoziemców poprzez rozwój modułowych programów kształcenia. Przykłady projektów realizowanych przez Europejski Fundusz Społeczny wskazują, że programy mentoringowe, staże i praktyki zawodowe dla cudzoziemców skutecznie wspierają ich proces adaptacji i zwiększają mobilność zawodową. Niezwykle ważnym zagadnieniem pozostaje kwestia uznawania kwalifikacji i uprawnień zawodowych, utraconych bądź niewykorzystywanych w wyniku migracji. w Polsce procedury nostryfikacyjne i uznawania kwalifikacji są wciąż czasochłonne, kosztowne i złożone, co stanowi istotną barierę dla cudzoziemców posiadających wysokie kompetencje. Dotyczy to szczególnie zawodów regulowanych, takich jak medycyna, pielęgniarstwo, prawo czy inżynieria. Wprowadzenie uproszczonych i przejrzystych procedur, wzorowanych na dobrych praktykach międzynarodowych, pozwoliłoby na lepsze wykorzystanie kapitału ludzkiego cudzoziemców. Istotnym narzędziem mogłoby być także wprowadzenie systemów częściowej walidacji 4kompetencji, które umożliwiałyby szybkie podjęcie pracy w określonym zakresie obowiązków, równolegle do procesu pełnego uznania kwalifikacji. Integracja cudzoziemców nie ogranicza się jednak do wymiaru gospodarczego. Kluczowym elementem budowania spójności społecznej jest znajomość języka polskiego, zwłaszcza w wariancie specjalistycznym i zawodowym, który umożliwia realne uczestnictwo w życiu zawodowym i społecznym. Dane Europejskiego Urzędu Statystycznego (Eurostat, 2023) wskazują, że poziom znajomości języka kraju przyjmującego jest jedną z najważniejszych determinant integracji migracyjnej w UE, obok stabilności zatrudnienia i dostępu do edukacji. w Polsce według badań Narodowego Banku Polskiego (NBP, 2023) tylko około 40% cudzoziemców ocenia swoją znajomość języka polskiego jako wystarczającą do pełnej aktywności zawodowej, co pokazuje skalę wyzwań stojących przed systemem wsparcia integracyjnego.

W przypadku Polski, opanowanie języka polskiego jest niezbędne zarówno do uczestnictwa w życiu społecznym, jak i do pełnego wykorzystania potencjału zawodowego. Brak wystarczającej kompetencji językowej utrudnia dostęp do edukacji, rynku pracy, usług publicznych, opieki zdrowotnej oraz ogranicza możliwość tworzenia trwałych więzi społecznych. w praktyce ograniczenia językowe mogą prowadzić do izolacji, marginalizacji, a w skrajnych przypadkach – do nadużyć w miejscu pracy lub wykluczenia z życia publicznego. Na poziomie podstawowym celem jest umożliwienie cudzoziemcom funkcjonowania w życiu codziennym, porozumiewania się w pracy i w kontaktach z administracją oraz dostęp do podstawowych usług. Programy nauki języka polskiego na poziomie A1–B1 obejmują m.in. komunikację w zakresie spraw urzędowych, zdrowotnych, edukacyjnych i transportowych, a także umiejętność prowadzenia prostych rozmów w miejscu pracy. Skuteczne osiągnięcie tego poziomu umożliwia cudzoziemcom samodzielne załatwianie podstawowych spraw oraz poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie w nowych warunkach społecznych. Poziom zaawansowany, obejmujący język specjalistyczny (B2–C1), jest niezbędny dla efektywnej integracji zawodowej cudzoziemców, zwłaszcza w zawodach regulowanych i deficytowych. Opanowanie języka specjalistycznego umożliwia m.in.:

1. rozumienie dokumentacji wewnętrznych, technicznej, instrukcji operacyjnych i procedur

2. komunikację z klientami, współpracownikami oraz przełożonymi w miejscu pracy,

3. udział w szkoleniach branżowych i kursach doskonalących kompetencje zawodowe,

4. przygotowanie do egzaminów zawodowych wymaganych do odzyskania lub uznania kwalifikacji,

5. pełne korzystanie z narzędzi cyfrowych i oprogramowania branżowego w języku polskim.

Brak dostępu do nauki języka specjalistycznego ogranicza mobilność zawodową cudzoziemców, utrudnia przebranżowienie, a w konsekwencji ogranicza wypełnianie luk na rynku pracy w sektorach deficytowych i strategicznych dla gospodarki. Ważnym aspektem integracji społecznej jest także uczestnictwo cudzoziemców w organizacjach pracowniczych, związkach zawodowych i stowarzyszeniach społecznych. Obecnie ich zaangażowanie w tego typu struktury pozostaje niskie. Raport Instytutu Spraw Publicznych (2022) wskazuje, że mniej niż 5% pracowników-cudzoziemców działających w Polsce należy do związków zawodowych. w porównaniu do średniej unijnej (12%) stanowi to poważną barierę dla reprezentacji interesów cudzoziemców i budowania równoprawnej pozycji 5na rynku pracy. Promocja uzwiązkowienia i włączenia cudzoziemców w struktury organizacji pracowniczych jest więc konieczna dla zapewnienia zrównoważonego rozwoju rynku pracy oraz przeciwdziałania marginalizacji cudzoziemców. Udział cudzoziemców w związkach zawodowych i organizacjach pracowników pełni wielowymiarową funkcję w procesie integracji. Przede wszystkim umożliwia cudzoziemcowi zdobycie wiedzy o przysługujących mu prawach pracowniczych, procedurach rozwiązywania konfliktów w miejscu pracy oraz mechanizmach ochrony przed nadużyciami. Dzięki temu cudzoziemiec nie tylko staje się bardziej świadomy swoich obowiązków i uprawnień, lecz także wzmacnia swoją pozycję negocjacyjną w miejscu zatrudnienia, co sprzyja większej stabilności ekonomicznej i społecznej. Ponadto związkowe struktury tworzą platformę do dialogu między pracownikami różnej narodowości, co przeciwdziała segregacji etnicznej i wspiera budowanie zaufania międzygrupowego. Włączenie cudzoziemców w działania organizacji pracowniczych sprzyja także wymianie doświadczeń zawodowych, upowszechnianiu standardów BHP oraz praktyk etycznych w miejscu pracy, co ma wymierny wpływ na bezpieczeństwo i efektywność funkcjonowania przedsiębiorstw. Należy zwrócić uwagę również na zróżnicowanie procesów integracyjnych w zależności od wielkości ośrodka zamieszkania. W dużych miastach dostęp do kursów językowych, szkoleń zawodowych i instytucji wsparcia jest szerszy, a kontakty społeczne bardziej zróżnicowane. w małych miejscowościach i na obszarach wiejskich barierą okazuje się brak odpowiedniej infrastruktury edukacyjnej i społecznej, co może skutkować większym ryzykiem izolacji cudzoziemców. Istotnym czynnikiem utrudniającym integrację jest również niepełnosprawność, która – przy ograniczonym dostępie do specjalistycznych usług – pogłębia trudności w adaptacji. W szerszym kontekście demograficznym i gospodarczym integracja cudzoziemców staje się nieodzowna dla rozwoju Polski. Prognozy Eurostatu (2023) wskazują na systematyczny spadek liczby osób w wieku produkcyjnym w Polsce – do 2050 roku populacja w tej grupie ma się zmniejszyć o ponad 30%. w tym kontekście cudzoziemcy stanowią potencjalne źródło kompensacji braków demograficznych i utrzymania stabilności systemu ubezpieczeń społecznych. OECD (2022) podkreśla, że kraje prowadzące aktywną politykę integracyjną są w stanie skuteczniej minimalizować negatywne skutki starzenia się społeczeństwa i niedoborów kadrowych. Uwzględniając raporty ONZ, w tym UNHCR i IOM, należy zauważyć, że integracja cudzoziemców nie może być traktowana wyłącznie w kategoriach polityki migracyjnej, lecz powinna stać się elementem polityki społecznej państwa. UNICEF (2023) wskazuje na szczególną potrzebę wspierania dzieci cudzoziemskich, które wymagają dostępu do edukacji włączającej, wsparcia językowego oraz programów integracyjnych przeciwdziałających marginalizacji.

 

4. Zakres Resortowego Programu Aktywizacyjnego dla Cudzoziemców

Aby wspierać szeroko rozumianą zawodową i społeczną integrację cudzoziemców w Polsce w sposób odpowiadający potrzebom polskiego rynku pracy, Minister podjął decyzję o realizacji niniejszego Programu. Program ten skierowany jest do szerokiego grona podmiotów - od organizacji pozarządowych przez instytucje rynku pracy, po jednostki samorządu terytorialnego. Program odpowiada na potrzeby polskiego rynku pracy poprzez:

1. Podnoszenie kompetencji zawodowych  zgodnie z potrzebami polskiego rynku pracy;
2. Umożliwianie nauki polskiego, z naciskiem na język zawodowy;
3. Wspieranie aktywnego uczestnictwa w zorganizowanych strukturach umożliwiających pracownikom zrzeszanie się Mając powyższe na uwadze, Program ma za zadanie przyczynić się nie tylko do poprawy sytuacji zawodowej samych cudzoziemców, ale także do tworzenia dobrych standardów na rynku pracy, budowania spójności społecznej oraz rozwijania kapitału społecznego.

 

5. Realizatorzy Programu

Podmiotami uprawnionymi do składania ofert w Konkursie są:

1) podmioty ekonomii społecznej, o których mowa w art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o ekonomii społecznej (Dz. U. z 2025 r. poz. 806);

2) publiczne służby zatrudnienia;

3) Ochotnicze Hufce Pracy;

4) agencje zatrudnienia;

5) instytucje szkoleniowe;

6) jednostki samorządu terytorialnego. Podmioty uprawnione do aplikowania w Konkursie nie muszą posiadać statusu organizacji pożytku publicznego.

 

6. Beneficjenci projektów

Bezpośrednimi odbiorcami działań w ramach Programu, czyli beneficjentami projektów realizowanych przez wyłonionych Realizatorów są osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego (cudzoziemcy), które ukończyły 15. rok życia i legalnie przebywają w Polsce, z wyłączeniem:

1) członków misji dyplomatycznych i urzędów konsularnych państw obcych oraz innych osób zrównanych z nimi na podstawie ustaw, umów lub powszechnie ustalonych zwyczajów międzynarodowych pod warunkiem wzajemności i posiadania przez te osoby dokumentów potwierdzających pełnienie przez nie funkcji uprawniających do wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i pobytu na tym terytorium, z wyjątkiem art. 23, art. 32, art. 58, art. 58a, art. 60-63, art. 66 ust. 4 i 5, art. 67-74, art. 78 ust. 1, art. 79 ust. 1 i 2, art. 80, art. 90-92 oraz art. 96 i art. 97;

2) obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej oraz członków ich rodzin, którzy do nich dołączają lub z nimi przebywają;

3) członków rodzin obywateli Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu art. 2 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i członków ich rodzin (Dz.U. z 2024 r. poz. 633 i 1688 oraz z 2025 r. poz. 619), którzy do nich dołączają lub z nimi przebywają;

4) obywateli Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, o których mowa w art. 10 ust. 1 lit. b i d Umowy o Wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz.Urz. UE L 29 z 31.01.2020, str. 7), zwanej dalej "Umową Wystąpienia", oraz członków ich rodzin, o których mowa w art. 10 ust. 1 lit. e i f Umowy Wystąpienia, chyba że ustawa stanowi inaczej. Osoby poniżej 15. roku życia oraz członkowie społeczeństwa przyjmującego mogą być beneficjentami pośrednimi, np. jako osoby towarzyszące aktywnościom.

 

7. Cele i priorytety Programu Program jest oparty o dwa cele strategiczne.  Cele są następujące:

1. Aktywizacja zawodowa cudzoziemców

2. Integracja i aktywizacja społeczna cudzoziemców.

W Programie wyodrębniono trzy priorytety. Priorytet 1: Doskonalenie zawodowe; Priorytet 2: Nauka Języka Polskiego; Priorytet 3: Uczestnictwo cudzoziemców w organizacjach działających na rzecz pracowników i ich praw oraz zrzeszających pracowników.