Kuratorium Oświaty w Szczecinie

Debata odbyła się 15 kwietnia 2026 r. w sali Auditorium Maximum na Wydziale Kształtowania Środowiska i Rolnictwa Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie. Organizatorami byli Zachodniopomorski Kurator Oświaty i Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie. Moderatorem była dr hab. Iwona Bąk, prof. ZUT – dziekan Wydziału Ekonomicznego. Uczestnikami byli: Marcin Szmyt (Dyrektor Wydziału Zarządzania Strategicznego, Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego), Mateusz Kowalewski (Kierownik Referatu ds. Strategii Rozwoju Miasta, Urząd Miasta Szczecin), Mateusz Kopacki-Różycki (Przewodniczący Komisji Edukacji, Młodzieżowy Sejmik Województwa Zachodniopomorskiego), Marcin Gregorczyk (Kierownik Działu Promocji, ZUT w Szczecinie), dr Magdalena Mojsiewicz (Katedra Ekonometrii i Statystyki, Uniwersytet Szczeciński), Artur Frąckiewicz (Wojewódzki Urząd Pracy w Szczecinie), Adriana Salamończyk (Dyrektorka Zespołu Szkół Ponadpodstawowych w Chojnie) oraz Dariusz Szklarski (Dyrektor Szkoły Podstawowej nr 51 w Szczecinie).

Żyjemy w czasie dynamicznych przemian demograficznych: liczba urodzeń spada, społeczeństwo się starzeje, struktura populacji zmienia się pod wpływem migracji, a różne regiony Polski rozwijają się w odmiennym tempie. Wszystkie te zjawiska mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie szkół i uczelni – całego systemu oświaty, a także rynku pracy.

Zmiany demograficzne są nieuniknione, ale sposób, w jaki na nie zareagujemy, zdecyduje o przyszłości edukacji w regionie. Właśnie dlatego ta debata jest tak istotna — otwiera przestrzeń do wspólnego namysłu nad tym, jak przygotować zachodniopomorskie szkoły i uczelnie na nadchodzące wyzwania i jak wykorzystać szanse, które pojawiają się w obliczu transformacji demograficznych. Zwrócimy uwagę na to jak zmiany demograficzne wpływają na codzienną pracę nauczycieli i dyrektorów, jak oddziałują na możliwości rozwojowe uczniów i studentów oraz jakie wyzwania stawiają przed samorządami.

Dyskusja opierała się między innymi na danych demograficznych województwa: w 2024 r. ludność spadła do 1 622,8 tys. (o 0,6% r/r, łącznie -4% od 2002 r.), z ujemnym przyrostem naturalnym i niekorzystnymi migracjami. Przy tak utrzymującej się tendencji w ciągu najbliższych ok. 30 lat liczba ludności w naszym województwie może zmniejszyć się o kolejnych kilkaset tysięcy.

 

RUNDA I

W pierwszej rundzie debaty skupiliśmy się na spadku liczby uczniów i studentów oraz na wstępnej diagnozie jego skutków dla systemu edukacji.

Pierwsza runda debaty ujawniła również rozbieżności w ocenie konsekwencji spadku liczby uczniów i studentów. Z jednej strony wskazywano na zagrożenia, takie jak ryzyko likwidacji szkół, redukcja etatów nauczycielskich oraz osłabienie stabilności finansowej szkół i uczelni. Z drugiej strony pojawiły się głosy, że mniejsza liczba uczących się może stworzyć szansę na poprawę jakości kształcenia, bardziej indywidualne podejście do ucznia i studenta oraz racjonalizację sieci placówek oświatowych.

Uczestnicy dyskusji podkreślali znaczenie niedopasowania oferty edukacyjnej do potrzeb rynku pracy. Wskazano potencjalne zagrożenia, takie jak likwidacja placówek oświatowych i problemy finansowe szkół oraz uczelni. Jednocześnie zaznaczono, że mniejsza liczba uczących się może stanowić szansę na poprawę jakości kształcenia i bardziej indywidualne podejście do ucznia i studenta.

 

RUNDA II

Debata ukazała wielowymiarowy wpływ zmian demograficznych na system edukacji w województwie zachodniopomorskim w perspektywie nadchodzącej dekady. W trakcie dyskusji zwrócono uwagę na potencjalne konsekwencje dla edukacji. Niższa liczba uczniów może prowadzić do konieczności konsolidacji szkół, zmian w strukturze zatrudnienia oraz modyfikacji finansowania oświaty. Jednocześnie pojawiają się szanse: mniejsze klasy sprzyjają indywidualizacji nauczania i mogą poprawiać dobrostan uczniów, co podkreślano w analizach dotyczących wpływu demografii na edukację w innych regionach.

 

PRZYKŁADOWE PYTANIA:

1. Czy każdy uczeń powinien mieć szkołę blisko domu?

Mając na uwadze dobro małego dziecka, do 6 klasy szkoły podstawowej, jego bezpieczeństwo, zakorzenienie, bliskość fizyczną – konieczna jest szkoła lokalna. Społeczność lokalna z takim aktywnym ośrodkiem żyje, nie popada w marazm, co przekłada się też na dziecko. Ważne byłoby np. zapewnienie przez samorządy dobrego transportu, którym dowoziłoby się nauczycieli specjalistów z większych szkół, ośrodków miejskich. I z drugiej strony, to co już mieliśmy i szkoda, że nie przetrwało. Zapewnienie dobrego transportu publicznego dla uczniów klas 7-8 i dowożenie ich do innych szkół, np. gminnych. Bliskość fizyczna będzie zastąpiona bliskością relacyjną. Przykładem takiego rozwiązania jest system w Turcji. Przez wiele lat z małych miasteczek i wsi dzieci dowożone były do dużych szkół w większych miastach, czego efektem stało się  wyludnianie, wręcz zanikanie małych miejscowości.  Powrócono do systemu zapewnienia funkcjonowania szkoły w małej społeczności, dowożenia nauczycieli, nie dzieci, co jest lepsze dla rozwoju dziecka rozwijającego się w tej społeczności.

2. Czy szkoła powinna stać się instytucją wielopokoleniową, obsługująca dzieci, dorosłych, seniorów.

Należy podejść do tego indywidualnie, biorąc pod uwagę potrzeby środowiska. Istotą szkoły było, jest i mam nadzieję będzie przede wszystkim dziecko-uczeń, jego rozwój, edukacja, wychowanie. Także przez współpracą z dorosłymi, seniorami środowiskiem lokalnych. Jednak nie w sensie instytucjonalnym. Zamykanie szkoły w dzisiejszych czasach o godz. 16.00 jest marnotrawstwem. Szkoła powinna wykorzystywać swoją infrastrukturę, bogato w większości szkół wyposażoną bazę, do oferowania edukacji dorosłym, seniorom. Do oferowania różnych usług społeczności lokalnej, o ile ma takie możliwości i potencjał. Jednak szkoła powinna mieć z tej działalności korzyści finansowe dla siebie, na utrzymanie infrastruktury, doposażanie bazy. Należałoby wyzwolić się z gorsetu, który ogranicza autonomię i możliwości szkół w pozyskiwaniu środków finansowych, co byłoby wsparciem dla samorządów. Przykładem są szkoły branżowe w  Hiszpanii, Słowacji, Francji i Turcji, które żyją od rana do wieczora, prowadzą restauracje, hotele, zakłady fryzjerskie i świadczą inne usługi dla społeczności lokalnej, realizując potrzeby środowiska.

3. Czy edukacja zdalna mogłaby stać się rozwiązaniem dla szkół w bardzo małych i rozproszonych społecznościach.

Ekran nigdy nie zastąpi szkoły, która jest treningiem kompetencji społecznych, kompetencji miękkich, prawie najważniejszych w dzisiejszych czasach. +Województwo zachodniopomorskie, to nie Australia. Nie mamy aż takiego rozproszenia społeczności, że wymagana  byłaby na stałe nauka zdalna. Czas covidu z wyjątkiem  wartości dodanej jaką był szybki i efektywny rozwój umiejętności cyfrowych społeczeństwa oraz rozwój technologiczny,  przyniósł wiele szkód w obszarze emocjonalnym, psychicznym .. szczególnie u młodych ludzi. Skoro praca zdalna dotyczy ok. 10% pracowników, nauka zdalna powinna być narzędziem wspomagającym kształcenie w podobnym zakresie, w sytuacjach wyjątkowych jak np. nauczanie dzieci ze specjalnymi potrzebami, nauczanie indywidualne, sytuacje kryzysowe w szkole, itp. Może też wspomagać w formie hybrydowej kształcenie w małych szkołach wiejskich.

4. Wróćmy jeszcze raz do migracji Jak szkoły powinny reagować na wielokulturowość? Jak będzie wyglądała szkoła przyszłości z tego punktu widzenia? Jak zmieni się rola nauczyciela w bardziej zróżnicowanej demograficznie klasie?

Wielokulturowość w szkole była w szkole od dawna, ale nie była badana. Zwracano jedynie uwagę na barierę językową. Dopiero w 2022 r., kiedy duża fala młodzieży z Ukrainy trafiła do naszych szkół zauważono, że potrzebna jest dla nich pomoc psychologiczno-pedagogiczna. Szkoła musiała przybliżyć naszym uczniom i ich rodzicom kulturę imigrantów.

 

Ponadto w kontekście szkolnictwa wyższego uczestnicy debaty zauważyli, że spadek liczby maturzystów wymusi na uczelniach w regionie intensyfikację działań konkurencyjnych – zarówno poprzez rozszerzanie oferty dydaktycznej, jak i zwiększanie atrakcyjności kierunków praktycznych oraz rozwój współpracy z rynkiem pracy. Starzenie się społeczeństwa, widoczne również w województwie zachodniopomorskim (średni wiek mieszkańców wynosi 43,7 lata), może natomiast zwiększyć zapotrzebowanie na kształcenie ustawiczne, studia podyplomowe oraz programy przekwalifikowania.

Kluczowym wyzwaniem na lata 2026–2036 będzie odpowiednie dostosowanie systemu edukacji do realiów demograficznych. Wymaga to zarówno działań strategicznych – w zakresie sieci placówek, finansowania, zatrudnienia i modernizacji programów – jak i umiejętnego wykorzystania szans, jakie dają mniejsze roczniki, na przykład w obszarze jakości nauczania i bardziej elastycznego zarządzania edukacją.

Debata podkreśliła konieczność stałego monitorowania zmian demograficznych oraz budowania współpracy między samorządami, szkołami i uczelniami w celu wypracowania długofalowych rozwiązań służących edukacji w regionie. Tylko wspólne działania mogą zapewnić dostępność, jakość i stabilność procesu kształcenia.

Strategia Rozwoju Województwa Zachodniopomorskiego do 2030 r. (SRWZ 2030) kładzie nacisk na „niebieski i zielony wzrost” (gospodarka morska, OZE), łącząc to z edukacją dla poprawy jakości życia i zatrzymania depopulacji.

Podczas debaty poruszono temat rozdrobnienia uczelni w Polsce: ok. 400 instytucji (ok. 300 niepublicznych wg MNiSW na 2025), z malejącą liczbą studentów (-15% od 2019 r., GUS). W regionie (US, ZUT, PUM, PK, PM) odpływ absolwentów i słaba innowacyjność (niski udział w grantach NCN). Rozwiązania: konsolidacja, kierunki zgodne z Strategią Rozwoju Województwa Zachodniopomorskiego 2030 (OZE, morze).

 

Zdjęcia dzięki uprzejmości ZUT

fot. Jerzy Muszyński