Azotany w wodzie pitnej- co warto wiedzieć?
Azotany to pochodne kwasu azotowego. Naturalnie występują w wodach gruntowych oraz powierzchniowych, zwykle w niewielkich ilościach. Problem zaczyna się wtedy, gdy ich stężenie rośnie na skutek działalności człowieka, zwłaszcza intensywnego rolnictwa i zanieczyszczeń środowiska.
Głównym źródłem nadmiaru azotanów w wodzie są nawozy sztuczne, odpływy z pól uprawnych i hodowli zwierząt, wylewanie na pola gnojowicy i obornika, nieszczelne szamba, spływanie i odprowadzanie ścieków kanalizacyjnych i przemysłowych oraz nielegalne usuwanie odpadów (wylewanie szamb na pola czy do zbiorników wodnych). Wszystkie te czynniki prowadzą do stopniowego pogarszania jakości wody pitnej, co stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego.
Po spożyciu azotany mogą przekształcać się w organizmie w bardziej toksyczne azotyny, natomiast w połączeniu z aminami tworzą nitrozoaminy – związki uznawane za potencjalnie rakotwórcze. Długotrwała ekspozycja na wysokie stężenia tych substancji wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nowotworów, zwłaszcza żołądka i przełyku, a także z innymi problemami zdrowotnymi, takimi jak anemia, nadciśnienie, cukrzyca czy obniżona odporność.
Szczególnie narażoną grupą są kobiety w ciąży. W ich przypadku mówi się o potencjalnym narażeniu płodu na związki azotowe drogą łożyskową, a w późniejszym okresie przez pokarm matki (azotany mogą przenikać do mleka kobiecego). Potencjalne konsekwencje dla płodu obejmują wady wrodzone, opóźnienie wzrostu, niską masę urodzeniową oraz zwiększone ryzyko poronień. Małe dzieci (do 3 lat, a w szczególności niemowlęta) są z kolei narażone na wystąpienie methemoglobinemii. Choroba ta zaburza zdolność krwi do transportu tlenu, co prowadzi do niedotlenienia organizmu i sinicy skóry. Objawy obejmują m.in. drażliwość, problemy z oddychaniem, wymioty i biegunkę, a ciężkie przypadki mogą skutkować trwałym uszkodzeniem mózgu lub nawet śmiercią.
Wrażliwe są także osoby z anemią oraz z zaburzeniami enzymatycznymi wpływającymi na przekształcanie methemoglobiny z powrotem do hemoglobiny.
Światowa Organizacja Zdrowia i wiele innych instytucji podejmuje działania mające na celu całkowitą eliminację bądź obniżenie ryzyka związanego z zanieczyszczeniem wody pitnej związkami azotu, zwracając uwagę m.in. na odpowiednie zarządzanie i kontrolowanie praktyk rolniczych, właściwe przechowywanie oraz stosowanie nawozów sztucznych, kontrolę szczelności kanalizacji, właściwe umiejscowienie i instalację studni oraz szamb.