Edukacja Ekologiczna

Spacer w koronach drzew

To 5-minutowe ćwiczenie, które pozwala poruszyć wyobraźnię, wzmacnia uważność,  ćwiczy koordynację ruchową, pozwala poszerzyć percepcję wzrokową  przez oglądanie otoczenia z nietypowej perspektywy, przełamuje trend „niezauważania” roślin. 

Ćwiczenie może być zarówno wstępem –„otwarciem” wejścia do lasu, jak i pretekstem do rozpoczęcia rozmowy o porze roku, życiu lub procesach dziejących się w koronach drzew, ptakach, budowie drzewa.

Do przeprowadzenia ćwiczenia potrzebne są małe lusterka np. prostokątne w rozmiarze 10x10cm. Lusterko należy trzymać w jednej dłoni przed oczami, tak by nie widzieć swojej twarzy, a jedynie to co w górze nad nami, czyli korony drzew. Uczestnicy, dla ich bezpieczeństwa, mogą dobrać się w pary – wtedy jedna osoba prowadzi („patrzy pod nogi”), a druga obserwuje korony drzew w lusterku. Po eksploracji koron przez pierwszą osobę, następuje zamiana ról. 
 

Drzewo w strefie umiarkowanej - symulacja

Drzewo to fascynujący organizm – przeprowadź ze swoimi uczniami symulację, tego jak działa. Poniżej proponujemy zabawne, dźwiękowo-ruchowe ćwiczenie, które rozrusza każdego uczestnika Twoich zajęć i jednocześnie pozwoli na przyswojenie sobie dawki wiedzy o drzewie. Ćwiczenie to może zostać wykorzystane na różnych poziomach nauczania – zarówno w szkole podstawowej, ponadpodstawowej czy w grupie dorosłych. Prowadzący dostosowuje poziom informacji, które chce przekazać podczas ćwiczenia. Ćwiczenie może zostać przeprowadzone zarówno na zewnątrz (plac, boisko, park, las), jak i w środku budynku – np. na sali gimnastycznej lub innej dogodnej przestrzeni poza klasą. Zajmie około 20 minut – w zależności od liczebności grupy.

Do jego przeprowadzenia potrzebna jest grupa osób – może wziąć w nim udział cała klasa. Celem ćwiczenia jest zbudowanie z uczestnikami żywego modelu drzewa. 
Wybierając jedną lub kilka osób, po kolei „budujesz drzewo”, które składa się z poszczególnych warstw: od rdzenia aż do kory. W każdej warstwie drzewa dzieją się procesy pełniące określoną rolę:  pobieranie wody i soli pokarmowych, wytwarzanie pokarmu oraz transportowanie go w obrębie całego drzewa, a także wytwarzanie budulca i obrona wnętrza przed pasożytami, których pojawienie się może doprowadzić drzewo do choroby.

Podczas ćwiczenia występujesz w roli moderatora. Do jego zadań należy:

• wywołanie osoby lub osób, przypisanie im warstwy drzewa i odpowiednie ustawienie ich w przestrzeni;
• wyjaśnienie funkcji jaką pełni dana warstwa oraz przypisanie uczestnikom odpowiednich zadań (ruchów i dźwięków), które ilustrują działanie tej warstwy;
• następnie prowadzenie narracji dotyczącej funkcjonowania drzewa w przebiegu całego roku. Twoja narracja uruchamia kolejne warstwy drzewa, by ostatecznie całe drzewo mogło działać synergicznie jako jeden spójny organizm.
  
  Poniżej w Materiałach (zjedź w dół strony), publikujemy do pobrania tabelkę ze szczegółowymi instrukcjami, jakie wydaje moderator uczestnikom aktywności oraz proponowaną treść narracji.

Grafika wygenerowana przez AI

Moderator uruchamia narrację. Każda wywołana przez niego „warstwa” zaczyna pracować, i nie przestaje dopóki moderator nie powie: „Całe drzewo zasypia”.    

Przychodzi listopad, grudzień, dnie są krótsze, zdarzają się mrozy, woda zamarza – drzewo nie pobiera wody, nie wytwarza pokarmu, „jest w uśpieniu”. Przychodzi styczeń, po nim luty i marzec. Warunki się zmieniają: jest coraz więcej słonecznego światła; z dnia na dzień robi się coraz cieplej; woda w glebie rozmarza. Zaczyna pracować rdzeń drzewa (bum bum),  korzenie włośnikowe zaczynają zasysać rozmarzniętą w glebie wodę (sium sium), a drewno uruchamia transport wody ku górze. Mija marzec, kwiecień, maj, w trakcie których przyrasta miazga. Dzień stał się długi - liście się zazieleniły i wytwarzają pokarm (szzszsss), które łyko rozprowadza od góry do dołu. Kora chroni wszystkie warstwy przed pojawiającymi się owadami, grzybami i chorobami (hau hau). Tak mija lipiec, sierpień, wrzesień i zaczyna się październik – liście zmieniają kolor i opadają, powoli uspokaja się łyko…,kambium…, korzenie włośnikowe…, na koniec rdzeń, a także kora - ta też zaczyna odpoczywać – »drzewo zasypia«.
 

Śledztwo w sprawie drzewa

Ćwiczenie opiera się na samodzielnej obserwacji i analizie drzewa i lasu prowadzonej przez uczestnika. Proces ten jest wspierany przez nauczyciela lub edukatora, który moderuje przebieg aktywności i, w razie potrzeby, uzupełnia ją eksperckim komentarzem.

Czas przeprowadzenia ćwiczenia zależy od prowadzącego – aktywność może być prowadzona niespiesznie, może wypełnić czas przeznaczony na 45 minutową lekcję. Z dodatkowych elementów potrzebne będą kartka papieru np. A5 oraz świecowa kredka.

Ćwiczenie pozwala zmienić perspektywę patrzenia na gąszcz lasu, nie jak na zieloną masę, lecz dostrzec poszczególne drzewa, w tym ich unikatowość;  doświadczyć nie tylko różnorodności gatunków w lesie, ale też botanicznych obiektów. Wpływa także na zawiązanie się osobistego stosunku  uczestnika do analizowanego drzewa, a następnie do lasu, w którym przebywa. 

Przebieg ćwiczenia:

• Aktywność zaczyna się od wybrania jednego drzewa przez uczestnika, który przyjmuje rolę „detektywa”. 
• Detektyw zbiera „poszlaki” - w promieniu do 4 metrów od drzewa, czyli obiekty, które mogą należeć do drzewa: nasiona, liście, gałązki.
• W kolejnym kroku, szuka „cech szczególnych” na drzewie: mogą to być narośla, dziuple, szczeliny, blizny.
• Do realizacji kolejnego kroku potrzebne będą czyste kartki i kredka. Uczestnik wykonuje frotage kory, dzięki czemu zyskuje unikalne „linie papilarne drzewa”.
• Gdy uczestnik zebrał już dosyć sporo informacji o drzewie, nadaje mu swoją dwuczłonową nazwę.

Po tym etapie – uczestnicy  odwiedzają drzewa innych „detektywów”. 

Następnie prowadzący zbiera od każdego uczestnika elementy zebrane z każdego drzewa i rozkłada je na kartce. Elementy te są kategoryzowane i nazwane. Uczestnicy mogą posługiwać się swoimi określeniami, bowiem nie muszą dysponować specjalistycznym słownictwem. 

Tutaj pojawia się przestrzeń do omówienia tego ćwiczenia przez nauczyciela, dla którego jest to dobry pretekst, by wprowadzić pojęcia naukowe, wprowadzić i uporządkować kategorie, opowiedzieć o wybranym procesie biologicznym w sposób dopasowany do kontekstu, wywiązującej się dyskusji, czy poziomu wiedzy uczestników, z którą wchodzą do ćwiczenia i z jaką maja/mogą z niego wyjść.

Ważnym aspektem ćwiczenia, jest aspekt emocjonalnego przywiązania uczestnika do drzewa – jest to dobra podstawa do przyswojenia wiedzy- opowiadamy o drzewie, które w toku ćwiczenia stało się drzewem uczestnika i któremu nadano osobiste, unikalne imię. 

P.S Do elementów ćwiczenia można wrócić w późniejszym czasie – jak do powtórki materiału. Np. zebrane kartki z frotage kory można rozłożyć na podłodze. Uczestnicy, grają, kto pierwszy wskaże korę wypowiedzianego gatunku drzewa. 

Zapraszamy do zapoznania się z pozostałymi materiałami: Niewidzialne rośliny - Edukacja Ekologiczna - Portal Gov.pl