Polska na Litwie

Wystawa jest efektem współpracy dwóch instytucji kultury – Muzeum Narodowego – Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie oraz Muzeum Zamkowego w Malborku. Do litewskiej stolicy przywieziono najcenniejsze i najważniejsze obiekty z malborskich zbiorów: broń i militaria, rzeźby, obrazy, detale architektoniczne, tekstylia, ceramikę, przedmioty codziennego użytku oraz wyposażenie liturgiczne. Dzięki nim zwiedzający mogą poznać nie tylko dzieje potężnej twierdzy nad Nogatem, ale również życie codzienne jej mieszkańców i przemiany, jakim zamek podlegał na przestrzeni wieków.

Dziś zamek w Malborku jest największą zachowaną średniowieczną twierdzą ceglaną w Europie i jednym z najważniejszych zabytków światowego dziedzictwa kulturowego. W 1997 r. został wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Tytuł wystawy nawiązuje do słów litewskiego poety Jonasa Mačiulisa-Maironisa „Z Malborka wieść się niesie…”. W litewskiej tradycji Malbork przez długi czas funkcjonował jako symbol zagrożenia i potęgi Zakonu Krzyżackiego. Zestawienie tego historycznego skojarzenia ze słowem „skarby” pozwala jednak spojrzeć na Malbork z innej perspektywy – poprzez zachowane dzieła sztuki, przedmioty codziennego użytku i świadectwa historii, które dziś stanowią bezcenne dziedzictwo kulturowe.

Narracja wystawy obejmuje dzieje twierdzy od czasów krzyżackich, poprzez okres panowania polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów, epokę pruską, aż po czasy współczesne i działalność Muzeum Zamkowego w Malborku.

Najcenniejszy eksponat – retabulum z Tękit

Jednym z najważniejszych obiektów prezentowanych w Wilnie jest górna część ołtarza z Tękit, wykonana w 1504 r. na zamówienie dostojników Zakonu Krzyżackiego. To wybitne dzieło późnego średniowiecza przedstawia w centralnej części scenę koronacji Najświętszej Maryi Panny przez Boga Ojca i Syna Bożego, natomiast na bocznych skrzydłach znajdują się figury św. Barbary i św. Jakuba Starszego.

Ołtarz ma również niezwykłą historię. Po II wojnie światowej został rozebrany na części, które w powojennym chaosie zaginęły. W latach 70. XX wieku odnaleziono ślady jednej z rzeźb, co zapoczątkowało wieloletnie poszukiwania pozostałych elementów. Kolejne części stopniowo powracały do zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku. Dopiero w 1997 r. udało się zgromadzić cały retabulum z Tękit. Od tego czasu średniowieczne arcydzieło nie opuszczało murów zamku.

Jego prezentacja w Wilnie jest więc wydarzeniem wyjątkowym i stanowi świadectwo 65-letniej pracy muzealników z Malborka nad odbudową zamku, ochroną dziedzictwa oraz tworzeniem i uzupełnianiem kolekcji muzealnych.

„Cegiełka” współpracy i wzajemnego poznania

Otwarcie wystawy odbyło się m. in. z udziałem ministra kultury RL Lukasa Alsysa, Chargé d’affaires a.i. Ambasady RP w Wilnie Rafała Poborskiego, dyrektora Muzeum Zamkowego w Malborku dr. hab. Janusza Trupindy, dyrektora Muzeum Pałacu Władców w Wilnie Vidasa Dolinskasa.

Podczas uroczystego otwarcia Dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku dr hab. Janusz Trupinda podkreślił, że wystawa jest nie tylko prezentacją dorobku malborskich muzealników, lecz także elementem budowania współpracy i wzajemnego zrozumienia:

„Niech ta wystawa (…) będzie cegiełką (…) w procesie budowania współpracy, przyjaźni i zrozumienia między naszymi instytucjami, a także narodami”.

Wystawa pokazuje, że historia Malborka może być punktem wyjścia do wspólnego spojrzenia na skomplikowane, ale zarazem głęboko powiązane dzieje Polski i Litwy. Zamek, który przez wieki był symbolem konfliktu, dziś staje się miejscem dialogu, współpracy kulturalnej i wzajemnego poznawania dziedzictwa.

Muzeum Zamkowe w Malborku obchodzi w 2026 r. 65-lecie działalności. Prezentowana w Wilnie wystawa jest jednym z najważniejszych wydarzeń jubileuszowych i zarazem zaproszeniem do odwiedzenia samego zamku nad Nogatem.

Wystawa „Z Malborka wieść się niesie… Skarby Malborka” jest dostępna w Wilnie od 8 września do 22 listopada 2026 r.

Organizatorzy: Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie oraz Muzeum Zamkowe w Malborku.

Patroni wystawy:

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej Marta Cienkowska oraz Minister Kultury Republiki Litewskiej Lukas Alsys.

Wystawa jest finansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP w ramach programu „Kultura inspirująca 2026–2027”.

Fot. Deimantė Šuliauskaitė, Pałac Władców.