Polska na Litwie

Wydarzenie zostało zorganizowane przez Ambasadę Rzeczypospolitej Polskiej w Wilnie, Stację Wileńską Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich.

Spotkanie poświęcono refleksji nad odpowiedzialnością za zbrodnie wojenne, konsekwencjami przemocy reżimów totalitarnych, mechanizmami fałszowania historii oraz znaczeniem pamięci o ofiarach. Punktem wyjścia do dyskusji były dwa tragiczne symbole masowych zbrodni – Katyń i Bucza. Choć wydarzenia te dzielą dziesięciolecia, łączy je doświadczenie systemowej przemocy, próby ukrywania prawdy oraz dążenie do zachowania pamięci historycznej.

Wydarzenie rozpoczęło wystąpienie japońskiej pisarki Ayano Kobayashi, która zaprezentowała swoją książkę „Janina z Lasu Katyńskiego”, poświęconą Janinie Lewandowskiej – jedynej kobiecie zamordowanej podczas zbrodni katyńskiej. Książka otrzymała wyróżnienie w konkursie Ministra Spraw Zagranicznych RP na Najlepszą Książkę Historyczną. Autorka przybliżyła niezwykłą biografię bohaterki, córki generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, utalentowanej pilotki i spadochroniarki, jednej z pionierek polskiego lotnictwa. Książka ukazuje nie tylko dramatyczne losy Janiny Lewandowskiej, lecz także szerzej przedstawia tragiczne doświadczenia polskich rodzin dotkniętych represjami sowieckimi. Publikacja zwraca uwagę na często pomijany kobiecy wymiar historii oraz rolę jednostkowych świadectw w zachowaniu pamięci o ofiarach zbrodni totalitarnych. W swoim wystąpieniu autorka podkreśliła znaczenie przywracania indywidualnych historii osobom, które przez dziesięciolecia pozostawały jedynie częścią anonimowych statystyk. 

Następnie odbyła się dyskusja z udziałem Ayano Kobayashi i dr Arūnasa Bubnysa, historyka i dyrektora generalnego Centrum Badań Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy. Uczestnicy mieli również możliwość zapoznania się z wcześniej przygotowaną refleksją prof. dr. Dainiusa Žalimasa, posła do Parlamentu Europejskiego i eksperta prawa międzynarodowego, dotyczącą odpowiedzialności za zbrodnie wojenne oraz wyzwań związanych z egzekwowaniem prawa międzynarodowego we współczesnych konfliktach zbrojnych. Dyskusję poprowadziła Ewelina Dobrowolska, była minister sprawiedliwości Republiki Litewskiej i kierowniczka działu public affairs „Fabula Rud Pedersen Lithuania”.

W trakcie rozmowy uczestnicy zastanawiali się, jak mówić o różnych masowych zbrodniach bez ich upraszczania i wzajemnego przeciwstawiania, czy pamięć historyczna może stanowić skuteczną ochronę przed powtarzaniem się podobnych tragedii oraz w jakim stopniu doświadczenia kobiet znajdują odzwierciedlenie w narracjach dotyczących konfliktów i represji. Prelegenci analizowali zbrodnie wojenne XX i XXI wieku w Europie Środkowo-Wschodniej, ich skalę, skutki społeczne i polityczne oraz wpływ na pamięć zbiorową. Szczególną uwagę poświęcono problematyce odpowiedzialności sprawców, znaczeniu prawa międzynarodowego w ściganiu zbrodni wojennych oraz wyzwaniom związanym z dokumentowaniem i rozliczaniem współczesnych naruszeń prawa humanitarnego. Podkreślano również rolę instytucji państwowych, organizacji międzynarodowych oraz społeczeństwa obywatelskiego w zachowaniu prawdy historycznej.

 Fot. Vytautas Abramauskas