Mieszkania społeczne (TBS/SIM)
TBS i SIM budują mieszkania przeznaczone na wynajem. Ich oferta jest kierowana przede wszystkim do osób i gospodarstw domowych, które mają dochody pozwalające na regularne opłacanie czynszu, ale nie zawsze mogą lub chcą kupić mieszkanie.
To rozwiązanie pomiędzy najmem komercyjnym a mieszkaniem komunalnym: mieszkanie pozostaje własnością spółki, a najemca otrzymuje prawo do korzystania z niego na zasadach najmu określonych w umowie i przepisach.
Wysokość czynszu jest ograniczona przepisami, więc najemca ma pewność, że jego wydatki będą niższe niż przy najmie rynkowym i znacznie niższe od raty kredytu hipotecznego, płaconej zwykle przy zakupie mieszkania.
Czym są TBS i SIM
TBS, czyli towarzystwa budownictwa społecznego oraz SIM, czyli społeczne inicjatywy mieszkaniowe, to spółki, które budują i wynajmują mieszkania.
TBS i SIM najczęściej są tworzone przez gminy. Mogą jednak powstawać także z udziałem innych podmiotów, w tym prywatnych.
Ważną częścią systemu jest finansowanie publiczne. TBS i SIM mogą korzystać m.in. z preferencyjnego finansowania zwrotnego (kredytów) Banku Gospodarstwa Krajowego oraz bezzwrotnych grantów na swoje inwestycje. To właśnie dzięki pomocy państwa TBS i SIM mogą oferować atrakcyjne stawki czynszu dla swoich mieszkańców.
TBS czy SIM – jaka jest różnica
TBS i SIM to nazwy stosowane w systemie społecznego budownictwa mieszkaniowego na określenie tego samego rodzaju podmiotu. SIM - społeczna inicjatywa mieszkaniowa - to nazwa wprowadzona dla spółek tworzonych od 2021 r. Spółki, które działały wcześniej, zachowały nazwę TBS - towarzystwo budownictwa społecznego.
Tego rodzaju spółki działają na podstawie ustawy o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa i mają ten sam cel: budowę i wynajem mieszkań o regulowanym przepisami czynszu. Ich dochody muszą być przeznaczane w całości na działalność statutową i nie mogą być dzielone między wspólników lub członków.
Czy TBS lub SIM jest dla mnie
Najem społeczny jest rozwiązaniem dla aktywnych zawodowo osób i rodzin o dochodach średniej wysokości – czyli takich, które niekoniecznie mogą lub chcą finansować zakup mieszkania kredytem hipotecznym.
Może być szczególnie interesujący, gdy nie planujesz kupować mieszkania, ale zależy Ci na jasnych i przewidywalnych zasadach najmu oraz wyraźnie niższych kosztach utrzymania mieszkania niż przy zakupie z kredytem hipotecznym.
Kto może wynająć mieszkanie od TBS lub SIM
Podstawowe zasady:
- brak tytułu prawnego do innego mieszkania w tej samej miejscowości [1] przez osobę ubiegającą się o najem lokalu i osoby zgłoszone do wspólnego zamieszkania,
- dochód gospodarstwa domowego - musi mieścić się w określonych granicach,
- spełnienie dodatkowych kryteriów ustalonych przez spółkę lub gminę dla konkretnej inwestycji,
- wpłata partycypacji, jeżeli jest wymagana,
- wpłata kaucji, jeżeli przewiduje ją umowa najmu.
Przed złożeniem wniosku warto sprawdzić zasady naboru, które obowiązują w konkretnej gminie i przy konkretnej inwestycji.
Ważne: nie ma jednej listy zasad dla wszystkich mieszkań.
Jak wygląda najem
Najem społeczny jest najmem długoterminowym.
Umowa najmu jest zazwyczaj zawierana na czas nieokreślony, a zasady jej zawierania, wypowiadania i zmiany wynikają zarówno z umowy, jak i z przepisów dotyczących ochrony praw lokatorów.
Najemca płaci czynsz oraz opłaty związane z użytkowaniem mieszkania. Wysokość czynszu jest ograniczona ustawowo, a sposób jego ustalania zależy m.in. od sposobu finansowania inwestycji. To ważna różnica w porównaniu z typowym najmem rynkowym: czynsz w TBS/SIM nie jest ustalany według aktualnych stawek rynkowych. Jest od nich wyraźnie niższy, zwłaszcza w dużych miastach.
Mieszkanie pozostaje jednak mieszkaniem na wynajem. Najemca nie staje się jego właścicielem tylko dlatego, że mieszka w nim przez wiele lat.
Ile kosztuje mieszkanie w TBS/SIM
Na koszt korzystania z mieszkania składa się kilka elementów. Nie wszystkie płaci się w tym samym momencie i nie wszystkie mają ten sam charakter.
| Opłata | Kiedy jest płacona? | Czy jest zwracana? |
| Partycypacja | zwykle przed zawarciem umowy najmu, często na etapie inwestycji, w wysokości nie wyższej niż 30% kosztów budowy, w praktyce zwykle 10-15% tych kosztów | tak, w zwaloryzowanej wysokości, po zakończeniu najmu, na zasadach określonych w przepisach i umowie |
| Kaucja | przy zawarciu umowy najmu, jeśli jest wymagana | tak, w zwaloryzowanej wysokości, po zakończeniu najmu, po rozliczeniu należności |
| Czynsz | co miesiąc, stawka maksymalna określona przepisami(nie może przekraczać 4% wartości odtworzeniowej w skali roku) | nie |
| Opłaty za media i inne świadczenia | co miesiąc lub według rozliczeń | nie |
Czym jest partycypacja
To wkład przyszłego najemcy w część kosztów budowy mieszkania.
Partycypację wnosi się na podstawie odrębnej umowy. W przypadku lokali wybudowanych z wykorzystaniem finansowania zwrotnego, jej wysokość dla osoby fizycznej nie może przekroczyć 30% kosztów budowy lokalu, przy czym w praktyce jest to 10-15% tych kosztów Dokładna kwota zależy od konkretnej inwestycji i zawartej umowy.
Partycypacja nie jest jednak zakupem mieszkania. Wpłacając ją, najemca nie staje się właścicielem lokalu. Uzyskuje natomiast prawo do zawarcia umowy najmu na zasadach określonych w przepisach i umowie.
Czy partycypacja jest zwracana
Partycypacja podlega zwrotowi po zakończeniu najmu. Sposób obliczenia zwracanej kwoty uwzględnia ustawowe zasady waloryzacji.
Kaucja – czym różni się od partycypacji
Kaucja pełni inną funkcję. Jest zabezpieczeniem należności związanych z najmem, które mogą pozostać do rozliczenia po opuszczeniu mieszkania. Umowa najmu może przewidywać obowiązek jej wpłacenia. Kaucja nie może przekraczać dwunastokrotności miesięcznego czynszu za dany lokal, obliczonego według stawki czynszu obowiązującej w dniu zawarcia umowy najmu, przy czym w praktyce TBS i SIM i oczekują niższej kwoty.
Po zakończeniu najmu kaucja jest rozliczana i zwracana [2].
Jeżeli najemca ma wobec spółki nieuregulowane należności, mogą one zostać potrącone z kaucji.
Partycypacja pomaga sfinansować budowę mieszkania. Kaucja zabezpiecza rozliczenie kosztów najmu.
Czynsz – jak jest ustalany
Czynsz w TBS/SIM nie jest ustalany w ten sam sposób, co czynsz na rynku komercyjnym. Stawki ustala spółka. Natomiast sposób ich ustalania oraz maksymalny poziom czynszu określa ustawa [2].
W przypadku lokali objętych finansowaniem zwrotnym, czynsz nie może przekraczać zwykle w skali roku 4% wartości odtworzeniowej lokalu.
To oznacza, że czynsz podlega ograniczeniom wynikającym z przepisów, ale nie jest on taki sam w każdym TBS/SIM. W praktyce kształtuje się w wysokości od 20 do 35 zł na 1 m2. Wysokość stawki zależy m.in. od lokalizacji, kosztów inwestycji, sposobu jej finansowania i specyfiki konkretnego zasobu.
Zmiana wysokości czynszu
O zmianie czynszu najemca musi zostać poinformowany na piśmie w ustawowym terminie. Jeżeli nie zgadza się z podwyżką, może ją zakwestionować w sądzie albo odmówić jej przyjęcia. Jednak odmowa może prowadzić do zakończenia najmu na zasadach określonych w ustawie.
Szczegółowe zasady zależą od podstawy prawnej danej podwyżki, dlatego w przypadku konkretnego sporu, warto sprawdzić treść zawiadomienia oraz umowę najmu.
Za co jeszcze płaci najemca
Czynsz to nie wszystkie miesięczne koszty mieszkania.
Osobno rozliczane mogą być m.in.:
- woda,
- odprowadzanie ścieków,
- ogrzewanie,
- ciepła woda,
- odbiór odpadów,
- energia elektryczna,
- inne świadczenia związane z korzystaniem z lokalu.
Sposób rozliczania zależy od budynku i umowy. Część kosztów jest rozliczana według zużycia, a część według zasad określonych przez dostawcę lub gminę.
Standard mieszkań i budynków
Nowe mieszkania TBS i SIM powstają z wykorzystaniem nowoczesnych technologii i rozwiązań, które zwiększają komfort, bezpieczeństwo i efektywność energetyczną budynków. W przypadku inwestycji finansowanych z pieniędzy publicznych, zastosowanie nowoczesnych rozwiązań technicznych i wysokich standardów energetycznych jest wymagane przepisami i warunkami finansowania.
W zależności od inwestycji mieszkania mogą mieć m.in.:
- balkony albo loggie,
- komórki lokatorskie,
- miejsca postojowe,
- rozwiązania poprawiające dostępność dla osób z ograniczoną mobilnością,
- rozwiązania ograniczające zużycie energii.
Standard konkretnego mieszkania zawsze warto sprawdzić w dokumentacji inwestycji.
A starsze budynki?
TBS i SIM nie zajmują się wyłącznie budową nowych mieszkań.
Spółki mogą również modernizować te już istniejące. Remonty mogą obejmować m.in. ocieplenie budynku, modernizację instalacji, poprawę efektywności energetycznej, czy zwiększenie dostępności dla osób z niepełnosprawnościami.
Dzięki temu najem społeczny obejmuje zarówno nowe inwestycje, jak i mieszkania już istniejące.
Jak starać się o mieszkanie w TBS lub SIM
Droga do mieszkania zależy od konkretnej inwestycji, ale zwykle wygląda podobnie.
- Sprawdź, czy w Twojej gminie działa TBS lub SIM
Zapytaj o to w urzędzie gminy.
- Sprawdź w spółce TBS lub SIM, jakie mieszkania są dostępne
Niektóre inwestycje są dopiero planowane, inne są w budowie, a jeszcze inne mają już gotowe mieszkania.
- Sprawdź zasady naboru
Dowiedz się:
- kto może złożyć wniosek,
- jakie są limity dochodów,
- czy wymagany jest brak mieszkania,
- czy są dodatkowe kryteria,
- czy wymagana jest partycypacja,
- jaka jest wysokość kaucji,
- jak wygląda procedura wyboru najemców.
- Złóż wniosek
Wniosek składa się zgodnie z zasadami określonymi przez daną spółkę lub gminę.
- Podpisz umowę partycypacji, jeśli jest wymagana
Jeżeli inwestycja przewiduje partycypację, jest ona wpłacana zgodnie z warunkami umowy.
- Podpisz umowę najmu
Po spełnieniu warunków i przygotowaniu mieszkania zawierasz umowę najmu i – jeśli przewiduje ją umowa – wpłacasz kaucję.
Czas oczekiwania zależy od konkretnej inwestycji. Przy gotowym mieszkaniu może być krótki, natomiast przy mieszkaniu dopiero budowanym, trzeba uwzględnić harmonogram inwestycji.
Pytania i odpowiedzi
Wynajmuję mieszkanie w TBS/SIM. Czy mogę urządzić je po swojemu?
Tak, ale zakres zmian zależy od umowy najmu i charakteru prac.
Codzienne urządzenie mieszkania (meble, wyposażenie, dekoracje) zależy od Ciebie.
Większe zmiany, takie jak przebudowa, ingerencja w instalacje czy inne prace budowlane, mogą wymagać zgody spółki.
Przed rozpoczęciem większego remontu najlepiej sprawdź postanowienia umowy i skontaktuj się z TBS/SIM.
Czy mogę mieć własne mieszkanie i wynająć mieszkanie w TBS/SIM?
Przepisy wymagają, aby osoba, która ubiega się o lokal i osoby, które będą z nią mieszkać, nie miały prawa do innego mieszkania w tej samej miejscowości.
Jeśli masz mieszkanie w innej miejscowości, możesz wynająć mieszkanie w TBS/SIM.
Czy mogę wykupić mieszkanie?
Mieszkanie TBS/SIM jest mieszkaniem na wynajem.
W określonych przypadkach przepisy przewidują możliwość przeniesienia własności lokalu na najemcę. Możliwość taka zależy m.in. od zgody właściciela mieszkania, czyli spółki, sposobu finansowania inwestycji oraz warunków określonych w ustawie.
Dlatego nie ma uniwersalnej reguły, że mieszkanie TBS/SIM można wykupić po określonej liczbie lat.
Spółki TBS/SIM oraz programy dofinansowania ich inwestycji powstały po to, aby zapewniać dostęp do mieszkań na wynajem po przystępnych cenach. Nie zaś po to, aby ułatwiać kupowanie mieszkań na własność. Budowa tych mieszkań jest w dużej mierze finansowana z pieniędzy publicznych. Powinny one służyć całemu społeczeństwu i rozwiązywać problemy mieszkaniowe danej społeczności.
Co się stanie, jeśli będę mieć problemy z płatnościami?
Najem mieszkania wiąże się z obowiązkiem terminowego regulowania czynszu i innych należności.
Wynajmujący nie może jednak rozwiązać umowy dowolnie. Przepisy o ochronie praw lokatorów określają, w jakich przypadkach można wypowiedzieć najem lokalu mieszkalnego. Są to m.in.: długotrwałe zaległości w opłatach czy używanie lokalu niezgodnie z umową, mimo upomnienia.
W przypadku problemów finansowych, skontaktuj się ze spółką zanim zaległości się powiększą i sprawdź dostępne możliwości pomocy.
Co dzieje się z mieszkaniem, gdy najemca się wyprowadzi?
Mieszkanie TBS/SIM jest przeznaczone do wynajmu, dlatego po jego opuszczeniu przez najemcę, może zostać wynajęte kolejnej osobie.
Zasady wyboru nowego najemcy określa umowa lub statut spółki.
Nowy najemca może być zobowiązany do spełnienia warunków obowiązujących dla danego mieszkania, a także do wniesienia partycypacji – jeżeli przewiduje to sposób finansowania i zasady obowiązujące w danej inwestycji.
Czy TBS i SIM działają tylko w dużych miastach?
Nie. Mieszkania społeczne powstają zarówno w dużych miastach, jak i mniejszych gminach.
Jednym z celów systemu jest rozwój lokalnego zasobu mieszkań na wynajem. Dlatego SIM mogą być tworzone przez kilka gmin współpracujących ze sobą, a inwestycje mogą powstawać także poza największymi ośrodkami.
Kto finansuje budowę mieszkań?
Obecnie funkcjonują dwa rządowe programy, dzięki którym możliwe jest finansowanie mieszkalnictwa społecznego:
- Program budownictwa społecznego i komunalnego (BSK) - oferuje bezzwrotne granty na budowę i remont mieszkań na wynajem [3]. To program głównie dla samorządów. Rządowy grant pokrywa nawet do 45% kosztów inwestycji TBS/SIM.
- Program wsparcia dla społecznego budownictwa czynszowego (SBC) - TBS/SIM i inne spółki gminne mogą uzyskać preferencyjne kredyty na budowę mieszkań społecznych, a spółdzielnie mieszkaniowe – na budowę mieszkań lokatorskich. Kredyty z programu SBC uzupełniają granty pozyskane w BSK.
Operatorem obu programów jest Bank Gospodarstwa Krajowego.
Inwestycje mogą być także finansowane ze:
- środków własnych spółki,
- wkładów wspólników, w tym gmin,
- partycypacji najemców.
Model finansowania zależy od konkretnej inwestycji.
To ważne, ponieważ sposób finansowania budynku może wpływać m.in. na wysokość czynszu, zasady partycypacji i możliwość późniejszego rozliczenia lub przeniesienia własności.
TBS/SIM a mieszkanie komunalne – jaka jest różnica?
Oba rozwiązania należą do obszaru mieszkalnictwa społecznego, ale nie są tym samym.
Mieszkania komunalne są częścią mieszkaniowego zasobu gminy i są przeznaczone dla osób o niskich dochodach. Gmina określa zasady ich wynajmowania, a kryteria są związane przede wszystkim z sytuacją dochodową i mieszkaniową gospodarstwa domowego.
Mieszkania TBS/SIM to mieszkania społeczne. Są własnością spółki, która wynajmuje je osobom spełniającym określone warunki, w tym kryteria dochodowe.
Czy TBS/SIM może wynajmować mieszkania komunalne?
Tak. Zakres działalności spółki może obejmować także zarządzanie mieszkaniami należącymi do gminy, prowadzenie remontów czy inne zadania związane z lokalnym zasobem mieszkaniowym.
Nie oznacza to jednak, że mieszkanie komunalne staje się mieszkaniem TBS/SIM. Właścicielem pozostaje podmiot, do którego należy dany lokal.
Czym jeszcze zajmują się spółki TBS i SIM?
Budowa mieszkań to główna część działalności tych spółek, ale w zależności od statutu i umów z gminą, TBS lub SIM mogą również:
- zarządzać istniejącym zasobem mieszkaniowym,
- administrować mieszkaniami należącymi do gmin,
- prowadzić remonty,
- modernizować budynki,
- uczestniczyć w rewitalizacji istniejących zasobów,
- zarządzać wspólnotami mieszkaniowymi,
- realizować inne przedsięwzięcia mieszkaniowe przewidziane w przepisach.
Dlatego TBS/SIM może być nie tylko inwestorem, który buduje nowe mieszkania, ale także długoterminowym zarządzającym zasobem.
Kto kontroluje działalność TBS i SIM?
TBS i SIM działają jako spółki prawa handlowego, dlatego ich funkcjonowanie podlega zasadom prawa spółek, a jednocześnie szczególnym przepisom dotyczącym społecznego budownictwa mieszkaniowego.
W spółkach działają organy właściwe dla ich formy prawnej, w tym rada nadzorcza.
W przypadku spółek związanych z gminami, samorząd ma wpływ na ich funkcjonowanie jako wspólnik lub akcjonariusz – w zakresie wynikającym z przepisów i umowy lub statutu spółki.
Dodatkowo informacje na temat konkretnych spółek można sprawdzić m.in. w Krajowym Rejestrze Sądowym.
[1] Brak tytułu prawnego oznacza, że w dniu, w którym dostaje klucze do mieszkania w TBS lub SIM, dana osoba nie posiada żadnego dokumentu ani umowy, która legalizuje jej pobyt w innym lokalu, np.: nie jest właścicielem ani współwłaścicielem, nie ma spółdzielczego prawa do lokalu, nie ma decyzji administracyjnej przyznającej lokal.
[2] ustawa z dnia 26 października 1995 r. o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa
[3] Jest on realizowany na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu niektórych przedsięwzięć mieszkaniowych.
[4] Jest on realizowany na podstawie ustawy z dnia 26 października 1995 r. o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa