Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji
za Granicą

Historia ORPEG to ponad pół wieku polskiej edukacji za granicą

Historia Ośrodka Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą rozpoczęła się jeszcze przed formalnym powołaniem instytucji. Wraz z rozwojem polskich placówek dyplomatycznych i zagranicznych kontraktów rosła liczba rodzin czasowo przebywających poza krajem. Ich dzieci potrzebowały możliwości kontynuowania nauki zgodnie z polskim systemem oświaty.

W roku szkolnym 1968/1969 utworzono szkołę przy Ambasadzie PRL w Moskwie oraz punkt nauczania w Hawanie. W kolejnych latach powstawały placówki m.in. w Brukseli, Helsinkach, Kopenhadze, Nairobi, New Delhi, Waszyngtonie, Algierze, Berlinie, Budapeszcie, Bukareszcie, Londynie, Pradze, Sofii i Wiedniu.

Przełom nastąpił 15 czerwca 1973 roku, kiedy Minister Oświaty i Wychowania powołał Zespół Szkół Ogólnokształcących dla Dzieci Obywateli Polskich Czasowo Przebywających za Granicą. W jego skład weszły szkoły ogólnokształcące oraz punkty konsultacyjne działające przy polskich przedstawicielstwach. Siedziba Zespołu mieściła się w Warszawie przy ul. Tynieckiej 15/17.

Instytucja koordynowała pracę placówek, organizowała egzaminy, kierowała nauczycieli oraz zapewniała podręczniki i materiały dydaktyczne. Jej głównym zadaniem było umożliwienie uczniom kontynuowania nauki oraz późniejszego powrotu do polskiego systemu oświaty.

Początkowo z nauki korzystały głównie dzieci dyplomatów, pracowników służby zagranicznej i specjalistów realizujących kontrakty poza krajem. Z czasem do placówek zaczęły uczęszczać także dzieci Polonii oraz rodzin osiedlających się za granicą na stałe. Polska szkoła stawała się miejscem nauki języka, historii i kultury, a także budowania wspólnoty i więzi z Polską.

Uczniom mieszkającym z dala od polskich placówek zapewniano kształcenie korespondencyjne. Otrzymywali materiały do samodzielnej pracy, pozostawali w kontakcie z nauczycielami i przystępowali do egzaminów klasyfikacyjnych. Ta forma nauki stała się z czasem podstawą rozwoju współczesnego kształcenia na odległość.

Kolejne przepisy porządkowały organizację polskiej edukacji za granicą. Zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z 24 września 1977 roku w sprawie organizacji kształcenia dzieci obywateli polskich skierowanych do pracy za granicę wymieniało szkoły podstawowe i licea ogólnokształcące działające przy polskich przedstawicielstwach.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 23 grudnia 1992 roku w sprawie zasad organizacji kształcenia dzieci obywateli polskich czasowo przebywających za granicą wprowadzało pojęcie sieci polskich szkół i punktów konsultacyjnych. Od 1996 roku w przepisach funkcjonowała nazwa „szkolne punkty konsultacyjne”. Placówki te umożliwiały uczniom szkół zagranicznych uzupełnianie wykształcenia w zakresie języka polskiego oraz wiedzy o Polsce. 

Po przemianach politycznych 1989 roku zmieniał się profil uczniów i zadania szkół. Coraz częściej pracowały one z dziećmi urodzonymi poza Polską, wychowującymi się w dwóch językach i kulturach. Większego znaczenia nabrało wspieranie dwujęzyczności, nauczanie języka polskiego jako języka odziedziczonego oraz kształtowanie tożsamości.

W 1991 roku rozpoczęło działalność Polonijne Centrum Nauczycielskie w Lublinie. Jego zadaniem było metodyczne i merytoryczne wspieranie nauczycieli uczących języka polskiego i innych przedmiotów w języku polskim poza krajem. Centrum organizowało kursy, szkolenia, konferencje i konsultacje oraz opracowywało programy i materiały dydaktyczne.

W latach 90. rozwijano również system kierowania nauczycieli do pracy za granicą, szczególnie do krajów Europy Środkowo-Wschodniej oraz na obszary byłego Związku Radzieckiego. Nauczyciele pracowali w szkołach lokalnych, organizacjach społecznych i placówkach polonijnych.

W późniejszym okresie Zespół przeniósł się z ul. Tynieckiej do siedziby przy ul. Kieleckiej 43 w Warszawie, z którą instytucja była związana przez wiele lat.

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku przyniosło kolejną falę emigracji. W wielu państwach Europy szybko rosła liczba polskich rodzin, a wraz z nią zapotrzebowanie na naukę języka polskiego, historii i kultury. Dla większości uczniów polskie zajęcia uzupełniały już edukację realizowaną w szkołach kraju zamieszkania.

Od 1 stycznia 2010 roku Zespół otrzymał dodatkowe zadania: kierowanie nauczycieli do pracy wśród Polonii i Polaków za granicą, przekazywanie podręczników i pomocy dydaktycznych oraz realizację zadań związanych ze szkołami europejskimi, w tym udział w pracach ich organów i przygotowaniu Matury Europejskiej.

Najważniejsza zmiana organizacyjna nastąpiła na podstawie Zarządzenia nr 35 Ministra Edukacji Narodowej z 24 listopada 2010 roku w sprawie włączenia Polonijnego Centrum Nauczycielskiego w Lublinie do Zespołu Szkół dla Dzieci Obywateli Polskich Czasowo Przebywających za Granicą z siedzibą w Warszawie oraz zmiany nazwy tego Zespołu.

Polonijne Centrum Nauczycielskie zostało włączone do Zespołu Szkół, któremu nadano nazwę Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą. Nowa struktura zaczęła formalnie funkcjonować 1 stycznia 2011 roku. ORPEG przejął zadania, pracowników, majątek i dokumentację Centrum. 

Połączenie instytucji pozwoliło objąć jednym systemem prowadzenie szkół, kształcenie na odległość, kierowanie nauczycieli, ich doskonalenie zawodowe, współpracę ze szkołami europejskimi oraz wspieranie organizacji i środowisk polonijnych.

W roku szkolnym 2010/2011 rozwijano platformę edukacyjną „Otwarta szkoła – system wsparcia uczniów migrujących”. Tradycyjne nauczanie korespondencyjne było stopniowo zastępowane materiałami cyfrowymi, konsultacjami i lekcjami online.

Kolejny ważny etap nastąpił 1 września 2019 roku. Na mocy art. 77 ustawy z 22 listopada 2018 roku o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw dotychczasowe szkolne punkty konsultacyjne stały się szkołami polskimi. Było to ustawowe przekształcenie zapewniające ciągłość organizacyjną, kadrową i majątkową placówek. 

Szkoły polskie przejęły prawa, obowiązki, zobowiązania, wierzytelności i mienie dotychczasowych punktów, a ich nauczyciele i kierownicy zachowali zatrudnienie oraz pełnione funkcje. Nowa nazwa lepiej odzwierciedlała rzeczywisty charakter placówek, które prowadziły regularne zajęcia, zatrudniały nauczycieli i tworzyły własne społeczności szkolne.

1 października 2022 roku ORPEG przeniósł swoją siedzibę z ul. Kieleckiej 43 do budynku przy ul. Wołoskiej 5 w Warszawie. W sierpniu 2025 roku, bez zmiany faktycznej lokalizacji Ośrodka, adres tego samego budynku został administracyjnie zmieniony na ul. Janusza Kurtyki 4.

Dziś ORPEG kontynuuje ponad pięćdziesięcioletnią tradycję polskiej edukacji za granicą. Prowadzi szkoły polskie przy placówkach dyplomatycznych RP, organizuje kształcenie na odległość, kieruje nauczycieli do pracy za granicą, wspiera sekcje polskie funkcjonujące w zagranicznych systemach edukacyjnych, sprawuje nadzór nad nauczycielami delegowanymi do pracy w Szkołach Europejskich oraz rozwija kompetencje nauczycieli pracujących z dziećmi polskimi i polonijnymi.

Historia ORPEG pokazuje rozwój od sieci placówek przeznaczonych głównie dla dzieci obywateli polskich czasowo przebywających za granicą do rozbudowanego systemu obejmującego uczniów, nauczycieli i środowiska polskie na całym świecie. Zmieniały się nazwy, przepisy, siedziby i sposoby nauczania, ale podstawowy cel pozostał ten sam: zapewnienie młodym ludziom dostępu do języka polskiego, historii i kultury oraz podtrzymywanie ich więzi z Polską.

Opracowano na podstawie aktów prawnych regulujących działalność polskich szkół za granicą, materiałów archiwalnych oraz danych Ośrodka Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą.