Powiatowa Stacja Sanitarno-
Epidemiologiczna w Kole

Autorzy: Izabela Ziółkowska, Katarzyna Stoś, Beata Przygoda

 

W krajach Unii Europejskiej, również w Polsce, istnieje prawny obowiązek znakowania żywności. Celem regulacji w tym zakresie jest uzyskanie wysokiego poziomu ochrony zdrowia konsumentów i zagwarantowanie im prawa do informacji na temat spożywanej przez nich żywności. Jedną z informacji, które producenci żywności mają obowiązek podawać w oznakowaniu wybranych produktów spożywczych jest kraj ich pochodzenia. W 2020 r. Komisja Europejska zapowiedziała, że w ramach unijnej strategii „od pola do stołu” rozważy zaproponowanie rozszerzenia obowiązku wskazywania pochodzenia lub źródła o niektóre grupy produktów spożywczych. W styczniu 2025 r. zaczęły obowiązywać nowe przepisy unijne, które rozszerzają grupę produktów objętych obowiązkiem znakowania informacją o kraju pochodzenia o m.in. suszone owoce.

Znakowanie żywności

Treści zamieszczane na etykietach produktów spożywczych w krajach Unii Europejskiej, również w Polsce, są regulowane przepisami prawa. Podstawowym, obowiązującym aktem prawnym w zakresie znakowania żywności jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności (…). Z rozporządzenia tego wynika m.in. obowiązek podawania na etykiecie wykazu składników produktu, informacji o wartości odżywczej i daty minimalnej trwałości/terminu przydatności do spożycia (1). W celu wzmocnienia pozycji konsumentów, aby mogli oni dokonywać świadomych, zdrowych i zrównoważonych wyborów żywieniowych, Komisja Europejska zapowiedziała m.in., że rozważy zaproponowanie rozszerzenia obowiązku wskazywania pochodzenia lub źródła niektórych produktów, w pełni uwzględniając skutki dla jednolitego rynku (2). W związku z powyższym, Komisja zleciła Wspólnemu Centrum Badawczemu (JRC) przeprowadzenie przeglądu literatury naukowej dotyczącej tego, czy i w jaki sposób pochodzenie żywności wpływa na decyzje zakupowe konsumentów i spożycie danej żywności. W 2022 r. JRC opublikowało raport w tej sprawie (3).

Miejsce pochodzenia żywności jako jeden z czynników wpływających na wybory konsumenckie – raport JRC

W wyniku przeprowadzonej analizy autorzy raportu stwierdzili istnienie wpływu informacji o pochodzeniu na preferencje i wybory produktów przez konsumentów. Jak wskazano w raporcie, konsumenci zazwyczaj wolą krajowe produkty spożywcze od importowanych, produkty z lokalnego obszaru lub regionu od innych krajowych produktów, a także produkty z certyfikatem ChNP (chroniona nazwa pochodzenia) lub ChOG (chronione oznaczenia geograficzne) od produktów o niecertyfikowanym pochodzeniu. Jednocześnie znaczenie pochodzenia produktu może stracić dla konsumenta na znaczeniu w przypadku, gdy musi on wybierać pomiędzy preferowanym pochodzeniem produktu a jego wewnętrznymi cechami, takimi jak np. świeżość i kolor pomidorów. Ponadto wpływ oznaczenia pochodzenia jest zazwyczaj mniejszy w przypadku obecności innych oznaczeń wskazujących na jakość produktu, takich jak np. oznaczenie produktu jako ekologicznego.

W raporcie JRC stwierdzono też, że badania dotyczące tego, dlaczego konsumenci uważają za ważne poznanie pochodzenia kupowanych produktów spożywczych, jednogłośnie wskazują na poczucie patriotycznego obowiązku lub etnocentryzmu, a także na powszechne wykorzystywanie informacji o pochodzeniu jako wskazówki co do pożądanej wiarygodności lub jakości produktu. Według analizowanych badań, większość konsumentów we wszystkich badanych krajach uważała, że ​​krajowe produkty spożywcze są bardziej bezpieczne, zdrowsze, świeższe, smaczniejsze i bardziej przyjazne dla środowiska, niż importowane. Ponadto konsumenci generalnie uważają, że produkty spożywcze z krajów bardziej podobnych do ich ojczyzny są lepsze i bardziej godne zaufania niż produkty z krajów bardziej odległych, nieznanych lub słabiej rozwiniętych. Większość konsumentów zdaje się również wnioskować, że produkty spożywcze z ich lokalnego obszaru lub regionu są lepsze niż produkty z innych obszarów, podobnie jak produkty krajowe są postrzegane jako lepsze niż importowane. Takie postrzeganie wydaje się być wzmacniane przez oznakowanie lokalnej żywności symbolem CHOG lub CHNP, zwłaszcza wśród konsumentów z południowych rejonów Europy (3).

Przepisy dotyczące znakowania warzyw i owoców krajem pochodzenia – zmiany

W wyniku przeprowadzonych analiz Komisja Europejska zaproponowała wprowadzenie przepisów, które mają na celu rozszerzenie zakresu informacji przekazywanych konsumentom w ramach etykietowania żywności.

Jak wspomniano wcześniej, w pewnych przypadkach, kraj pochodzenia stanowi jedną z obowiązkowych informacji, która musi się znaleźć w oznakowaniu produktów spożywczych.  Dotyczy to np. sytuacji, gdy pominięcie takiej informacji na etykiecie mogłoby skutkować wprowadzeniem konsumenta w błąd. Dla przykładu, jeżeli szata graficzna produktu zawiera symbole charakterystyczne dla jakiegoś kraju, ale produkt pochodzi z innego kraju, to na etykiecie powinna się znaleźć informacja wskazująca rzeczywisty kraj pochodzenia tego produktu (1). Co do zasady, również niektóre grupy produktów objęte są obowiązkiem podania kraju pochodzenia. Są to m.in. świeże owoce i warzywa (4). Jak wskazano w preambule do rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2023/2429 z dnia 17 sierpnia 2023 r., w przeciwieństwie do świeżych owoców i warzyw, przetwory owocowe i warzywne oraz dojrzewające banany nie były dotychczas objęte obowiązkiem podawania kraju pochodzenia. Komisja stwierdziła, że z punktu widzenia konsumentów, oznaczanie pochodzenia jest jednak istotne i konieczne w kontekście strategii „od pola do stołu”, której realizacja ma m.in. na celu umożliwienie konsumentom dokonywania świadomych i zrównoważonych wyborów żywieniowych. W związku z tym, zdaniem Komisji podawanie kraju pochodzenia powinno być obowiązkowe również w przypadku takich produktów przeznaczonych do bezpośredniego spożycia po przejściu prostych operacji, takich jak suszenie lub dojrzewanie (5).

Na mocy ww. rozporządzenia (UE) 2023/2429 od dnia 1 stycznia 2025 r. do produktów, które muszą być opatrzone oznaczeniem państwa pochodzenia dołączyły dojrzewające banany, suszone owoce, w tym suszone figi, suszone winogrona, suszone cytrusy, a także migdały, łuskane orzechy, grzyby nieuprawne, kapary i szafran (5). Aby uniknąć wprowadzania konsumentów w błąd co do pochodzenia produktów, oznaczenie państwa pochodzenia powinno być lepiej widoczne niż oznaczenie państwa, w którym produkt zapakowano (5).

Dodatkowo w ww. rozporządzeniu wskazano, że jeżeli produkty wchodzące w skład mieszanki różnych produktów lub gatunków produktów pochodzą z więcej niż jednego państwa członkowskiego lub państwa trzeciego, nazwy państw pochodzenia można zastąpić odpowiednio jednym z poniższych określeń: „UE”, „spoza UE”, bądź „UE i spoza UE” (5).

Warto też zaznaczyć, że w celu uniknięcia wprowadzania konsumentów w błąd w odniesieniu do klasy sprzedawanych produktów, zapisy ww. rozporządzenia wprowadziły zakaz stosowania takich określeń jak „najwyższa jakość”, „premium” lub podobnych sformułowań, które nie są uregulowane jako określenia rzeczywistej jakości produktu. Mogą z kolei być stosowane informacje faktyczne, które nie wprowadzają konsumenta w błąd, takie jak np. „transport lotniczy” (5).

Podsumowanie

Wynikający z regulacji prawnych obowiązek znakowania produktów spożywczych ma na celu uzyskanie wysokiego poziomu ochrony zdrowia konsumentów i zagwarantowanie im prawa do informacji na temat spożywanej przez nich żywności. Kraj pochodzenia produktów spożywczych stanowi dla konsumentów ważną informację, dlatego Komisja Europejska wprowadziła przepisy prawne rozszerzające zakres produktów spożywczych, na których taka informacja musi się znajdować. Warto czytać etykiety produktów spożywczych, gdyż stanowią one źródło wielu istotnych danych, takich jak np. skład produktu, jego wartość odżywcza, czy też w wielu przypadkach – kraj pochodzenia. Zapoznanie się z takimi informacjami może pomóc w dokonywaniu zdrowszych, bardziej zrównoważonych i dostosowanych do indywidualnych potrzeb i preferencji wyborów żywieniowych.

 

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1924/2006 i (WE) nr 1925/2006 oraz uchylenia dyrektywy Komisji 87/250/EWG, dyrektywy Rady 90/496/EWG, dyrektywy Komisji 1999/10/WE, dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dyrektyw Komisji 2002/67/WE i 2008/5/WE oraz rozporządzenia Komisji (WE) nr 608/2004 (z późniejszymi zmianami)
2. KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW – Strategia „od pola do stołu” na rzecz sprawiedliwego, zdrowego i przyjaznego dla środowiska systemu żywnościowego, Bruksela, dnia 20.5.2020 r. COM(2020) 381 final
3. Thøgersen, J., & Nohlen, H.U. Consumer understanding of origin labelling on food packaging and its impact on consumer product evaluation and choices: A systematic literature review, Ciriolo, E.,ed., Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2022, doi:10.2760/336778, JRC126893.
4. ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) NR 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007 (z późniejszymi zmianami)
5. ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) 2023/2429 z dnia 17 sierpnia 2023 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 w odniesieniu do norm handlowych dotyczących sektora owoców i warzyw, niektórych przetworów owocowych i warzywnych oraz sektora bananów oraz uchylające rozporządzenie Komisji (WE) nr 1666/1999 oraz rozporządzenia wykonawcze Komisji (UE) nr 543/2011 i (UE) nr 1333/2011

 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

Źródło- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH