Kleszcze - małe pajęczaki, duże zagrożenie
22.09.2026
Spacery po lesie, wycieczki rowerowe, praca w ogrodzie czy wypoczynek w parku to doskonały sposób na spędzanie wolnego czasu. Warto jednak pamiętać, że w takich miejscach możemy spotkać kleszcze - niewielkie pajęczaki, które mogą przenosić groźne choroby.
Kleszcze – co warto o nich wiedzieć?
Kleszcze to niewielkie pajęczaki należące do grupy roztoczy, które żywią się krwią ludzi i zwierząt. Występują nie tylko w lasach, ale również na łąkach, w parkach, ogrodach, na działkach oraz terenach porośniętych wysoką trawą i krzewami. Ich aktywność zależy przede wszystkim od temperatury i wilgotności. W Polsce największa aktywność kleszczy przypada zazwyczaj na okres od wczesnej wiosny do późnej jesieni, jednak przy sprzyjających warunkach pogodowych mogą być aktywne również, poza tym okresem.
Kleszcz po dostaniu się na skórę może przez pewien czas poszukiwać odpowiedniego miejsca do żerowania. Najczęściej wybiera miejsca, w których skóra jest delikatna i dobrze ukrwiona, takie jak pachy, pachwiny, zgięcia kolan i łokci, okolice pępka, za uszami czy granica włosów. Ukłucie kleszcza jest zazwyczaj bezbolesne, dlatego często jego obecność może pozostać niezauważona nawet przez kilka dni.
Dlaczego kleszcze są niebezpieczne?
Kleszcze są nosicielami chorobotwórczych bakterii, wirusów i pasożytów, które podczas żerowania mogą zostać przeniesione na człowieka lub zwierzę. W Polsce do najważniejszych chorób przenoszonych przez kleszcze należą borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Warto jednak pamiętać, że nie każdy kleszcz jest zakażony i nie każde ukłucie prowadzi do choroby. Mimo to obecności kleszcza na skórze nie należy bagatelizować.
Choroby odkleszczowe
Borelioza
Borelioza z Lyme jest chorobą bakteryjną wywoływaną przez bakterie z rodzaju Borrelia. Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza.
Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów wczesnej boreliozy jest rumień wędrujący - powiększająca się zmiana skórna, która pojawia się najczęściej w miejscu ukłucia kleszcza. Nie występuje on jednak u wszystkich zakażonych osób. Boreliozie mogą towarzyszyć również objawy przypominające infekcję lub grypę, takie jak zmęczenie, gorączka, ból głowy oraz bóle mięśni i stawów. Nieleczona borelioza może prowadzić do poważniejszych powikłań, między innymi ze strony układu nerwowego, stawów lub serca. Borelioza jest chorobą, którą leczy się antybiotykami. Obecnie w Polsce nie ma dostępnej szczepionki przeciwko boreliozie.
Kleszczowe zapalenie mózgu
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest chorobą wirusową, która może prowadzić do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego. Początkowo choroba może przypominać infekcję grypopodobną - pojawiają się między innymi gorączka, osłabienie, zmęczenie, bóle głowy i mięśni oraz nudności. U części osób dochodzi następnie do rozwoju objawów neurologicznych, związanych z zapaleniem opon mózgowych lub mózgu. Mogą wtedy wystąpić silne bóle głowy, sztywność karku, zaburzenia świadomości i koordynacji, a w ciężkich przypadkach także porażenia. Choroba może pozostawić trwałe następstwa neurologiczne. W przypadku KZM nie istnieje swoiste leczenie przeciwwirusowe, które usuwałoby wirusa z organizmu. W razie zachorowania stosuje się przede wszystkim leczenie objawowe, a w ciężkich przypadkach konieczna może być hospitalizacja. W przeciwieństwie do boreliozy, na kleszczowe zapalenie mózgu istnieje skuteczna szczepionka.
Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
Szczepienie jest najskuteczniejszą metodą zapobiegania kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM). W Polsce szczepienie przeciw KZM należy do szczepień zalecanych zarówno dla dzieci, jak i dorosłych. Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na 2026 rok podstawowy schemat szczepienia przeciw KZM obejmuje trzy dawki, a następnie dawki przypominające podawane co 3–5 lat. Szczegółowy schemat oraz terminy poszczególnych dawek należy ustalić z lekarzem lub w punkcie szczepień, uwzględniając m.in. wiek, stan zdrowia oraz indywidualne ryzyko zakażenia. Warto pamiętać, że szczepienie przeciw KZM nie chroni przed boreliozą ani innymi chorobami przenoszonymi przez kleszcze.
Co zrobić, gdy znajdziemy kleszcza?
Jeżeli zauważymy wbitego kleszcza, nie należy zwlekać z jego usunięciem ani czekać, aż sam odpadnie. Im szybciej kleszcz zostanie usunięty, tym lepiej. Można zrobić to samodzielnie za pomocą cienkiej pęsety lub specjalnego przyrządu do usuwania kleszczy, dostępnego w aptece. Kleszcza należy uchwycić jak najbliżej skóry, a następnie zdecydowanym i płynnym ruchem wyciągnąć go ku górze. Po usunięciu kleszcza należy dokładnie umyć ręce oraz zdezynfekować miejsce ukłucia. Jeżeli samodzielne usunięcie kleszcza jest trudne, można zwrócić się o pomoc do lekarza lub innego personelu medycznego. Podczas usuwania kleszcza nie należy smarować go olejem, tłuszczem, alkoholem ani innymi substancjami. Nie powinno się również przypalać kleszcza ani gwałtownie go zgniatać. Takie działania mogą utrudnić jego prawidłowe usunięcie.
Po usunięciu kleszcza należy obserwować miejsce ukłucia oraz swój stan zdrowia.
W przypadku wystąpienia niepokojących objawów należy skontaktować się z lekarzem.
Jak chronić się przed kleszczami?
Świadomość zagrożenia oraz stosowanie odpowiednich metod profilaktyki pozwalają znacząco zmniejszyć ryzyko ukłucia przez kleszcza, a tym samym ograniczyć ryzyko zachorowania na choroby odkleszczowe. Dlatego podczas przebywania na terenach, na których występują kleszcze, warto przestrzegać kilku podstawowych zasad, takich jak odpowiednia ochrona ciała, unikanie miejsc szczególnie narażonych na kontakt z kleszczami oraz szybkie i prawidłowe ich usuwanie.
Podczas spacerów w lesie, na łące, w parku czy ogrodzie należy zadbać o odpowiedni ubiór. Jasna odzież ułatwia zauważenie kleszczy, natomiast długie spodnie, koszula z długimi rękawami, zakryte obuwie oraz nakrycie głowy ograniczają możliwość przedostania się kleszcza do skóry. W miarę możliwości warto również unikać wysokiej trawy, gęstych zarośli i innych miejsc, w których kleszcze mogą występować. Dodatkową ochronę zapewnia stosowanie repelentów, czyli środków odstraszających kleszcze.
Po powrocie do domu należy dokładnie obejrzeć całe ciało, zwracając szczególną uwagę na miejsca, w których skóra jest delikatna i trudniej dostępna. Warto dokładnie sprawdzić również ubrania, obuwie i inne przedmioty zabrane ze sobą na spacer. Kleszcze mogą bowiem zostać przeniesione do domu nie tylko na skórze, ale również na odzieży i wyposażeniu.
Źródła:
https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu
Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) - https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/tick-factsheets/ixodes-ricinus