Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie

Czym jest inwazyjny gatunek obcy (IGO)?

Inwazyjny gatunek obcy (IGO) oznacza gatunek, którego introdukcja lub rozprzestrzenianie się zagraża bioróżnorodności i powiązanym usługom ekosystemowym albo oddziałuje na nie w niepożądany sposób (źródło: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1143/2014 oraz ustawa o gatunkach obcych). Gatunki te bardzo często wypierają rodzime rośliny i zwierzęta, zmieniają warunki siedliskowe oraz powodują znaczne straty środowiskowe i gospodarcze.

Rdestowiec uznawany za jeden ze 100 najbardziej inwazyjnych gatunków na świecie jest jedną z najbardziej ekspansywnych roślin występujących w Polsce. Osiąga wysokość od 2 do nawet 5 metrów, tworząc zwarte kępy i gęste łany utrudniające rozwój rodzimych gatunków roślin. Charakterystyczną cechą są puste w środku łodygi przypominające bambus oraz duże, szerokie liście, które ułatwiają jego identyfikację.

Roślina bardzo często występuje w dolinach rzecznych, na brzegach cieków i terenach okresowo zalewanych. Szczególnie niebezpieczna jest jej zdolność do szybkiego rozmnażania wegetatywnego. Rdestowiec rozprzestrzenia się przede wszystkim za pomocą kłączy, które mogą rozrastać się na odległość od kilku do kilkunastu metrów od rośliny macierzystej. Kłącza odznaczają się wyjątkowo dużą zdolnością regeneracji – nawet bardzo niewielki fragment ok 1 cm długości pozostawiony w glebie może dać początek nowej roślinie. Średnio na pojedynczym pędzie rdestowce mogą produkować nawet do 350 tys. kwiatów, przy czym owoce mogą rozsiewać się nawet na odległość do 16 m.

Obowiązki wynikające z przepisów prawa

Wobec Inwazyjnych Gatunków Obcych obowiązują ograniczenia wynikające z Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1143/2014 oraz ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych. Przepisy zabraniają między innymi:

• umyślnego wprowadzania tych gatunków do środowiska,
• sadzenia i rozmnażania,
• transportowania i przemieszczania mogącego prowadzić do ich rozprzestrzeniania,
• sprzedaży, wymiany oraz przekazywania innym osobom,
• przechowywania i hodowli bez wymaganych zezwoleń,
• działań powodujących rozprzestrzenianie się roślin poza istniejące stanowiska.

Kary za naruszenie przepisów

Ustawa o gatunkach obcych przewiduje sankcje za naruszanie zakazów dotyczących inwazyjnych gatunków obcych. W zależności od rodzaju naruszenia sprawca może podlegać:

• karze aresztu,
• karze ograniczenia wolności,
• karze grzywny.
• karę pozbawienia wolności do 5 lat

Każdy właściciel nieruchomości, zarządca terenu lub wykonawca prac ziemnych powinien podejmować działania ograniczające ryzyko dalszego rozprzestrzeniania się rdestowca, w szczególności poprzez właściwe postępowanie z glebą, kłączami i biomasą pochodzącą z terenów objętych występowaniem tego gatunku.

Jak zapobiegać rozprzestrzenianiu się rdestowców?

Szczególną ostrożność należy zachować podczas prac ziemnych i utrzymaniowych. Przemieszczanie gleby zawierającej fragmenty kłączy lub niewłaściwe zagospodarowanie skoszonego materiału roślinnego może prowadzić do powstawania nowych stanowisk gatunku.
Jednym z najważniejszych elementów walki z gatunkiem jest niedopuszczenie do transportu gleby zanieczyszczonej kłączami rdestowca. Istotne jest również dokładne czyszczenie sprzętu wykorzystywanego podczas prac terenowych, w tym kosiarek, wykaszarek, łopat oraz innych narzędzi mających kontakt z rośliną, gdyż nawet niewielkie fragmenty kłączy przeniesione na sprzęcie lub w ziemi mogą doprowadzić do powstania nowych stanowisk tego gatunku.

W związku z powyższym, na terenach objętych występowaniem rdestowców należy wprowadzić bezwzględny zakaz koszenia z wykorzystaniem kosiarek bijakowych. Mechanizm działania tego typu urządzeń polega na rozdrabnianiu roślin za pomocą szybko obracających się bijaków, które nie tylko ścinają nadziemne części pędów, ale również mogą rozrywać i rozrzucać fragmenty kłączy oraz łodyg zdolnych do regeneracji. Dodatkowo resztki roślinne przyczepiają się do elementów roboczych maszyny i mogą być przenoszone na kolejne miejsca wykonywania prac. W konsekwencji kosiarki bijakowe mogą istotnie przyczyniać się do wtórnego rozprzestrzeniania rdestowców na nowe obszary, zarówno w obrębie tego samego stanowiska, jak i pomiędzy oddalonymi lokalizacjami.

Dodatkowo rdestowce wykazują właściwości allelopatyczne, wydzielając do gleby związki chemiczne ograniczające kiełkowanie i wzrost innych gatunków roślin. Ma to szczególne znaczenie na wałach przeciwpowodziowych, gdyż może to prowadzić do zahamowania rozwoju zwartej darni, która pełni istotną funkcję ochronną przed erozją wału.

Poszukiwanie skutecznych metod zwalczania

W wielu krajach za jedną z najskuteczniejszych metod zwalczania rdestowca uznaje się stosowanie herbicydów przez okres od 3 do 5 lat. Metoda ta budzi jednak liczne kontrowersje ze względu na negatywne oddziaływanie na inne organizmy oraz duże ryzyko zanieczyszczenia środowiska. Z uwagi na sąsiedztwo wód powierzchniowych jej stosowanie w dolinach rzecznych jest znacznie ograniczone, a w wielu przypadkach zakazane.

Pomimo wieloletnich badań prowadzonych zarówno w Polsce, jak i za granicą, do dziś nie opracowano jednej uniwersalnej i w pełni skutecznej metody eliminacji rdestowca. Testowane są zarówno metody fizyczne, jak i chemiczne, jednak w warunkach terenów nadrzecznych priorytetem pozostają rozwiązania bezpieczne dla środowiska wodnego.

Działania prowadzone przez Wody Polskie w Krakowie

W ramach prowadzonych prac utrzymaniowych Zarząd Zlewni w Krakowie wdrożył metody oparte na mechanicznych sposobach ograniczania rozwoju rośliny.

Obecnie stosowane są:

• przykrywanie stanowisk specjalistyczną, wzmocnioną plandeką odporną na promieniowanie UV,
• testy intensywnego wykaszania prowadzonego co najmniej raz w tygodniu.

Obie metody są wskazywane w literaturze specjalistycznej jako skuteczne w ograniczaniu zrostu rozprzestrzeniania się gatunku, wymagają jednak systematyczności oraz wieloletniego prowadzenia działań. W przypadku przykrywania stanowisk materiałem nieprzepuszczającym światła proces może trwać od dwóch do trzech lat. Podobnie regularne wykaszanie przynosi efekty dopiero po dłuższym okresie konsekwentnego stosowania.

Prowadzone obecnie działania na poletkach doświadczalnych nad rzekami i na wałach przeciwpowodziowych pozwolą ocenić, które z zastosowanych rozwiązań najlepiej sprawdzają się i w jakich warunkach mogą być wykorzystywane w przyszłości na większą skalę.

Działania Zarządu Zlewni w Krakowie oparte są na wiedzy naukowej we współpracy z praktykami.

Wybór metod zastosowanych podczas prowadzonych prac został oparty na aktualnych materiałach edukacyjnych i opracowaniach naukowych, w szczególności publikacji „Rozpoznawanie i metody zwalczania gatunków inwazyjnych. Zapewnienie bioróżnorodności poprzez zachowanie cennych siedlisk przyrodniczych i działania ukierunkowane na ich utrzymanie i ochronę” z 2024 roku, autorstwa prof. dr hab. Barbary Tokarskiej-Guzik i Tomasza Bąkowskiego.

Podejmowane działania wpisują się w realizację obowiązków związanych z ochroną bioróżnorodności oraz ograniczaniem negatywnego wpływu inwazyjnych gatunków obcych na środowisko przyrodnicze, w szczególności na cenne ekosystemy rzeczne i nadrzeczne.