Powrót

Szersze spojrzenie na sytuację hydrologiczną, na przykładzie Zbiornika Średzkiego

31.08.2026

Niski poziom wody w Zbiorniku Średzkim jest obecnie przedmiotem zainteresowania mieszkańców i mediów. Sytuacja ta wymaga jednak szerszego spojrzenia na gospodarkę wodną w całej zlewni rzeki Moskawy oraz na przyczyny obserwowanego deficytu wody. Obecny poziom wody jest przede wszystkim związany z suszą hydrologiczną, niskim poziomem wód gruntowych oraz niewielkim dopływem wody do rzeki Moskawy.

zb. Środa

Zbiornik wodny na rzece jest elementem systemu gospodarowania wodą. Jego zadaniem jest między innymi magazynowanie wody oraz regulowanie jej odpływu. Nie oznacza to jednak, że cała woda dopływająca do zbiornika jest zatrzymywana.

Poziom piętrzenia musi być utrzymywany w określonych granicach, uwzględniających zarówno bezpieczeństwo mieszkańców i przyległych nieruchomości, jak i konieczność zapewnienia przepływu wody w rzece poniżej zbiornika.


Po co i kiedy powstał zbiornik?

Zbiornik Środa jest obiektem hydrotechnicznym, który powstał w 1972 roku po wybudowaniu zapory na rzece Moskawa. Dzięki niemu powstał obiekt o powierzchni 38,8 ha i 0,9 mln m3 pojemności (przy NPP), który rozciąga się na długości 4,5 km. Początkowo Zbiornik Środa służył głównie potrzebom rolniczym i w tym celu pierwotnie był utworzony, jednak obecnie pełni również inne funkcje, w tym przeciwpowodziowe i rekreacyjne. Jest dzierżawiony przez Polski Związek Wędkarski, który prowadzi na nim gospodarkę rybacką, a także przez Gminę Środa, która wyznaczyła miejsce na kąpielisko i rekreację dla mieszkańców i turystów.

 

Gospodarowanie wodą w zbiorniku

Gospodarowanie wodą w zbiorniku Środa odbywa się na podstawie i zgodnie z obowiązującym pozwoleniem wodnoprawnym oraz zatwierdzoną instrukcją gospodarowania wodą. Powyższe dokumenty zezwalają na retencjonowanie wód rzeki Moskawy w zbiorniku Środa pomiędzy poziomami 84,50 m n.p.m. a 86,10 m n.p.m. Należy podkreślić, że przedmiotowe pozwolenie zobowiązuje Wody Polskie do zachowania przepływu w korycie rzeki poniżej zapory czołowej zbiornika w ilości 0,011 m3/s. Jest to przepływ biologiczny, który musi zostać zachowany w rzece, aby zapewnić funkcjonowanie ekosystemu wodnego i utrzymanie życia biologicznego w korycie rzeki.


Problem należy analizować w skali całej zlewni Moskawy

W zbiorniku wodnym, jak w soczewce, skupiają się problemy całej zlewni, stąd nie można oceniać sytuacji Zbiornika Średzkiego wyłącznie przez pryzmat samego zbiornika. Kluczowe znaczenie ma bilans wodny całej zlewni rzeki Moskawy w kontekście całego regionu wodnego Warty.

Sytuację w zlewni Moskawy należy rozpatrywać w szerszym kontekście zmian zachodzących w gospodarce wodnej całego kraju. Polska od lat mierzy się z narastającym problemem deficytu wody. Coraz częściej występują bezśnieżne zimy, które ograniczają naturalne zasilanie wód gruntowych podczas roztopów, a także okresy długotrwałej suszy przeplatane krótkotrwałymi, intensywnymi opadami. Tego rodzaju opady, choć mogą przynosić w krótkim czasie znaczne ilości wody, nie zawsze przekładają się na jej efektywne zatrzymanie i długotrwałe zasilanie rzek oraz wód podziemnych.

Na sytuację hydrologiczną zlewni Moskawy wpływa wiele wzajemnie powiązanych czynników – między innymi wielkość i charakter opadów, temperatura i parowanie, poziom wód gruntowych, ukształtowanie i sposób zagospodarowania terenu oraz sposób korzystania z zasobów wodnych. Istotnym elementem tej układanki są również tereny rolnicze, które w okresie wegetacyjnym mają naturalnie zwiększone zapotrzebowanie na wodę. Nie jest to jednak czynnik, który można wskazać jako jedyną czy główną przyczynę obecnej sytuacji.

Właśnie dlatego analiza sytuacji Zbiornika Średzkiego wymaga spojrzenia na całą zlewnię i jej bilans wodny, a nie na pojedynczy element systemu. W warunkach zmieniającego się klimatu kluczowe staje się zarówno racjonalne korzystanie z dostępnych zasobów, jak i zatrzymywanie wody w krajobrazie – tak aby opad, który pojawia się coraz częściej w sposób gwałtowny i krótkotrwały, mógł w możliwie dużym stopniu zasilić glebę, wody gruntowe, cieki i zbiorniki.

Znaczna część zlewni znajduje się na terenach rolniczych położonych powyżej zbiornika. Dotyczy to między innymi obszarów związanych z dopływami i miejscowościami takimi jak Chłapowo, Bagrowo, Dębicz, Mączniki czy Janowo.


W okresie wegetacyjnym roślinność rolnicza zużywa znaczne ilości wody. Woda pochodząca z opadów jest w dużej części zatrzymywana w glebie i wykorzystywana przez rośliny, a jedynie część opadu zasila odpływ powierzchniowy i rzeki. W okresach długotrwałego niedoboru opadów, wysokich temperatur i niskiego poziomu wód gruntowych przekłada się to bezpośrednio na wielkość dopływu do rzeki, a w konsekwencji również do zbiornika. 

Bilans wodny kształtowany jest przez wiele wzajemnie powiązanych czynników występujących w całej zlewni. 


Wody Polskie prowadzą monitoring hydrologiczny oraz obserwacje sytuacji wodnej na tym obszarze. Prowadzony jest również nadzór nad gospodarką wodną, postępowania administracyjne, wydawane są decyzje, a także prowadzone są rozmowy z mieszkańcami i użytkownikami terenów, których celem jest zwiększanie świadomości dotyczącej racjonalnego gospodarowania wodą.



Retencjonowanie wody potrzebne jest nie tylko w zbiorniku 

W dobie zmieniającego się klimatu coraz większego znaczenia nabiera retencja rozproszona – czyli zatrzymywanie wody możliwie blisko miejsca, w którym wystąpił opad i spowolnienie jej odpływu. 


Wody Polskie prowadzą działania mające na celu ograniczanie zużycia wody do niezbędnych potrzeb, ale jednocześnie zachęcają do zatrzymywania wody w krajobrazie, tak aby nie odpływała ona zbyt szybko z danego obszaru.
Dotyczy to między innymi właściwego gospodarowania wodami opadowymi, zachowania terenów podmokłych, ograniczania nadmiernego osuszania terenów oraz ochrony naturalnych obszarów retencyjnych.



Łąki nadrzeczne są naturalnym magazynem wody

Szczególnego znaczenia nabierają w tym kontekście łąki położone w sąsiedztwie rzek. Ich rola nie ogranicza się do funkcji rolniczej. 
Tereny łąkowe mogą pełnić funkcję naturalnego magazynu wody. Dzięki właściwościom gleby oraz rozbudowanemu systemowi korzeniowemu roślin mogą zatrzymywać wodę, ograniczając jej szybki odpływ, a następnie stopniowo oddawać ją do środowiska.

W ten sposób podmokłe i nadrzeczne łąki pomagają ograniczać zarówno skutki suszy, jak i gwałtownych wezbrań. W okresach intensywnych opadów, roztopów lub wystąpienia wody z koryta rzeki mogą przejmować jej nadmiar. W okresach niedoboru opadów stanowią natomiast istotny element lokalnego systemu retencji.


Łąki pełnią również funkcję naturalnej strefy buforowej pomiędzy terenami rolniczymi a rzeką. Wody spływające z pól mogą zawierać pozostałości nawozów i środków ochrony roślin. Roślinność oraz gleby terenów łąkowych mogą zatrzymywać część biogenów, w szczególności azotu i fosforu, ograniczając ich dopływ do wód powierzchniowych i tym samym zmniejszając ryzyko eutrofizacji. 


Z tego względu przekształcanie naturalnych terenów łąkowych położonych w bezpośrednim sąsiedztwie rzek powinno być traktowane z dużą ostrożnością. Ich zachowanie ma znaczenie nie tylko dla przyrody, ale również dla bezpieczeństwa wodnego terenów położonych w całej zlewni. 


Potrzebne jest wspólne działanie

Wody Polskie odpowiadają za utrzymanie i gospodarowanie wodami w zakresie określonym przepisami prawa, jednak skuteczne przeciwdziałanie skutkom suszy wymaga współpracy wielu podmiotów.
Znaczna część terenów położonych w sąsiedztwie rzek jest użytkowana rolniczo i stanowi własność prywatną. Wielu właścicieli gruntów dostrzega już, jak ważną rolę dla rolnictwa i lokalnego bilansu wodnego odgrywają nadrzeczne łąki, naturalne obniżenia terenu czy inne obszary retencyjne. Nadal jednak potrzebne jest budowanie świadomości, że zatrzymanie wody w krajobrazie jest wspólnym interesem – mieszkańców, rolników, samorządów, przyrody i całej gospodarki wodnej.

Obecna sytuacja Zbiornika Średzkiego powinna być więc traktowana nie tylko jako problem dotyczący jednego zbiornika, lecz jako sygnał do szerszej dyskusji o gospodarowaniu wodą w całej zlewni Moskawy.


Wody Polskie podkreślają, że w warunkach postępujących zmian klimatu konieczne jest przejście od myślenia wyłącznie o odprowadzaniu wody do jej możliwie długiego zatrzymywania w środowisku. Każdy hektar zachowanej łąki, każdy teren podmokły i każda forma retencji mają znaczenie dla lokalnego bilansu wodnego.
 

 

{"register":{"columns":[]}}