Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu

Od wizji do strategicznej inwestycji

Zbiornik Jeziorsko powstał jako odpowiedź na wyzwania, z którymi już w latach 50. i 60. XX wieku mierzyła się rozwijająca się gospodarka Wielkopolski. Rosnące zapotrzebowanie na wodę dla przemysłu, energetyki, rolnictwa i mieszkańców wymagało stworzenia rezerwy wodnej zdolnej wspierać region zarówno w okresach suszy, jak i podczas powodzi. Jednocześnie regularne zalewanie Doliny Konińsko-Pyzderskiej powodowało znaczne straty dla rolnictwa. Odpowiedzią na te wyzwania miał być właśnie wielofunkcyjny zbiornik retencyjny na górnej Warcie. Kluczowym momentem dla realizacji inwestycji była Uchwała Rady Ministrów nr 43 z 1969 roku, która zobowiązała do przygotowania dokumentacji technicznej i stworzyła podstawy do rozpoczęcia budowy. Sześć lat później, w marcu 1975 roku, na placu budowy Zbiornika Jeziorsko wbito pierwsze łopaty, rozpoczynając realizację jednej z największych inwestycji hydrotechnicznych w powojennej Polsce.

 

Budowa, która zmieniła krajobraz

Historia realizacji inwestycji jest równie fascynująca jak sam obiekt. Przygotowania do budowy poprzedziły jedne z największych badań archeologicznych prowadzonych w Polsce. Archeolodzy pracowali na 193 stanowiskach, obejmujących obszar około 40 km². Realizacja przedsięwzięcia była wymagająca pod względem technicznym i organizacyjnym. Aby mógł powstać Zbiornik Jeziorsko oprócz zapory czołowej liczącej 2 730 m długości, wybudowano 3 zapory boczne, 2 zapory cofkowe, 6 pompowni oraz przełożono koryto rzeki Pichny.

Po ponad dekadzie prac, 20 września 1986 roku Zbiornik Jeziorsko został przekazany do wstępnej eksploatacji. Pierwsze pełne napełnienie osiągnął w marcu 1992 roku, natomiast zakończenie całego przedsięwzięcia, wraz z uruchomieniem elektrowni wodnej, nastąpiło pod koniec 1996 roku. Dziś jest największym zbiornikiem retencyjnym w centralnej Polsce. Przy maksymalnym piętrzeniu lustro wody zajmuje powierzchnię 36,65 km² (3 665 ha), a całkowita pojemność zbiornika wynosi 202,8 mln m³ wody.

 

Jeziorsko - strażnik Warty

Największe znaczenie Zbiornika Jeziorsko dla regionu wodnego Warty ujawnia się w okresach trudnych warunków hydrologicznych. Podczas wezbrań zbiornik przechwytuje nadmiar wody, ograniczając zagrożenie powodziowe na terenach położonych poniżej. Szczególnym sprawdzianem jego możliwości była powódź z maja i czerwca 2010 roku, uznawana za jedno z największych wydarzeń w historii funkcjonowania zbiornika. W kulminacyjnym momencie dopływ do zbiornika osiągnął ok. 482 m³/s, czyli był blisko dziesięć razy większy niż przepływ średni. W celu bezpiecznego gospodarowania napływającą wodą zwiększono odpływ ze zbiornika do 360 m³/s. Mimo rekordowych przepływów Zbiornik Jeziorsko skutecznie zretencjonował znaczną część fali powodziowej, przyczyniając się do ograniczenia ryzyka powodziowego w dolinie Warty poniżej zapory.

Zbiornik Jeziorsko wielokrotnie pomagał utrzymać odpowiedni poziom wód podczas długotrwałych okresów niskich stanów i ograniczonych opadów. Coraz częściej obserwowane niżówki na Warcie są przede wszystkim skutkiem malejących sum opadów, wydłużających się okresów suszy oraz coraz rzadszego występowania śnieżnych zim. To właśnie zasilanie śnieżno-deszczowe w dużej mierze decyduje o zasobach wodnych rzek. W takich sytuacjach znaczenie Zbiornika Jeziorsko staje się szczególnie widoczne. W okresach letnich niejednokrotnie zdarzało się, że do Warty odprowadzano ze zbiornika więcej wody, niż w tym samym czasie dopływało do niego z górnego biegu rzeki. Dzięki temu możliwe było łagodzenie skutków suszy hydrologicznej, wspieranie ekosystemów rzecznych oraz utrzymanie niezbędnych przepływów w Warcie.

 

Przestrzeń dla przyrody i ludzi

Znaczenie Zbiornika Jeziorsko wykracza daleko poza funkcje związane z gospodarką wodną i ochroną przeciwpowodziową. Z biegiem lat stał się miejscem o wyjątkowej wartości przyrodniczej, gdzie infrastruktura hydrotechniczna harmonijnie współistnieje z naturą. W południowej, cofkowej części zbiornika utworzono rezerwat przyrody „Jeziorsko”, którego celem jest ochrona cennych siedlisk oraz ostoi ptaków wodnych i wodno-błotnych. Obszar ten stanowi część sieci Natura 2000 „Zbiornik Jeziorsko”.

Zmienny poziom wody powoduje okresowe odsłanianie płycizn i powierzchni błotnistych, które są ważnym miejscem żerowania i odpoczynku dla migrujących ptaków wodnych i wodno-błotnych. Każdego roku obserwowane są tu tysiące ptaków, wśród nich m.in. gęsi zbożowe, cyraneczki, krzyżówki, czaple białe, rycyki, mewy małe czy rybitwy białowąse. Dzięki temu Jeziorsko jest dobrze znane ornitologom i miłośnikom przyrody z całego kraju.

Jednocześnie zbiornik stał się ważnym miejscem wypoczynku i rekreacji, przyciągającym żeglarzy, wędkarzy i miłośników sportów motorowodnych. W sezonie letnim Jeziorsko odwiedzają tysiące turystów korzystających z plaż, przystani i infrastruktury rekreacyjnej.

 

Przygotowani na kolejne dekady

Cztery dekady użytkowania oznaczają jednak również konieczność modernizacji i dostosowania obiektu do współczesnych wymagań technicznych. Przez lata na elementy zapory i jazu oddziaływały m.in. warunki atmosferyczne oraz siły hydrodynamiczne. Dlatego Wody Polskie w latach 2019-2023 przeprowadziły rewitalizację ekranu zapory czołowej zbiornika oraz modernizację jazu przelewowo-upustowego, których łączny koszt wyniósł ponad 81,6 mln złotych i został dofinansowany z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Łódzkiego. Inwestycje te mają zapewnić bezpieczne funkcjonowanie obiektu przez kolejne dekady i zwiększyć jego niezawodność w warunkach coraz częściej występujących zjawisk ekstremalnych, związanych ze zmianami klimatu.

 

Przyszłość zaczęła się 40 lat temu

Po 40 latach Zbiornik Jeziorsko pozostaje ważnym elementem systemu gospodarowania wodami w regionie wodnym Warty. Od tego czasu stał się jednym z najważniejszych elementów krajowego systemu gospodarki wodnej, skutecznie chroniąc przed skutkami powodzi, wspierając przepływy w Warcie podczas suszy i zapewniając stabilność zasobów wodnych dla ludzi, rolnictwa, przemysłu oraz środowiska naturalnego.

Historia Jeziorska pokazuje, jak wielkie znaczenie mogą mieć inwestycje realizowane z myślą o przyszłych pokoleniach. Obiekt, który powstał jako odpowiedź na wyzwania gospodarcze i hydrologiczne drugiej połowy XX wieku, do dziś pełni kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa wodnego regionu. Choć przez cztery dekady zmieniły się uwarunkowania klimatyczne, gospodarcze i społeczne, a gospodarowanie wodą stanęło przed nowymi wyzwaniami związanymi m.in. z częstszym występowaniem susz i zjawisk ekstremalnych, Zbiornik Jeziorsko niezmiennie realizuje swoje podstawowe zadania. Jednocześnie wokół zbiornika rozwinęły się cenne ekosystemy, czyniąc go jednym z najważniejszych obszarów przyrodniczych w środkowej Polsce.

40 lat historii Zbiornika Jeziorsko to 40 lat codziennej pracy na rzecz bezpieczeństwa wodnego regionu wodnego Warty. To także historia ludzi – projektantów, budowniczych, pracowników i wszystkich tych, którzy przez kolejne dekady dbali o prawidłowe funkcjonowanie obiektu.

Jeziorsko powstało z myślą o przyszłości. Po 40 latach nadal pełni swoją rolę – dla ludzi, gospodarki i przyrody.