Jaz Staszica w Brodach - hydrotechniczna perła Doliny Kamiennej. Dziedzictwo, które warto odkryć na nowo
W sercu malowniczej Doliny Kamiennej, wśród śladów przemysłowej historii regionu, znajduje się obiekt wyjątkowy na skalę całej Polski. To odrestaurowany, najstarszy nieczynny jaz w Polsce - Jaz Staszica. Usytuowany w lewej odpowietrznej części zapory czołowej, jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów dawnego systemu hydrotechnicznego. To żywe świadectwo XIX wiecznej myśli technicznej, rozwijanej zgodnie z tzw. planem staszicowskim, czyli koncepcją modernizacji Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.
Jako Wody Polskie prowadzimy kampanię, której celem jest wydobycie tego zabytku z niepamięci i pokazanie jego wartości mieszkańcom, turystom, szkołom oraz wszystkim miłośnikom przyrody i historii.
Hydrotechniczny unikat - czym wyróżnia się jaz w Brodach?
Jaz w Brodach to obiekt o wyjątkowej formie architektonicznej, reprezentujący typowy dla XIX wieku układ przepływowy (upustowy). W tamtym czasie stosowano rozwiązania konstrukcyjne, które miały umożliwić regulację wody w sposób ciągły i bezpieczny, zasilając jednocześnie liczne zakłady związane z lokalną produkcją.
Choć dziś zachowany jest tylko jeden element dawniej działającego systemu, warto wiedzieć, że istniały tu dwa jazy:
- jaz ulgi - zachowany i odrestaurowany,
- jaz roboczy - który nie przetrwał do naszych czasów.
Razem tworzyły system, który zasilał wodą stawy rybne, młyny, kuźnice i walcownie. Dzięki nim możliwe było utrzymanie odpowiedniego poziomu przepływu, tak ważnego dla hutnictwa, przemysłu metalurgicznego i gospodarki wodnej w regionie.
Dziś jaz Staszica pełni głównie rolę edukacyjną przypominając o hydrotechnicznym dziedzictwie regionu.
Dolina Kamiennej, kolebka przemysłu i wodnych innowacji
Dolina rzeki Kamiennej to obszar, który od wieków przyciągał ludzi poszukujących energii wodnej, żyznych terenów i możliwości rozwoju rzemiosła oraz produkcji. To tu działały młyny, huty, kuźnice i pierwsze zakłady produkcyjne, korzystające z naturalnego potencjału rzek. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje Kamienna, jedna z największych rzek regionu, która graniczy z dorzeczami Radomki, Iłżanki, Czarnej Malenieckiej czy Opatówki.
Kamienna była nie tylko elementem krajobrazu, stała się fundamentem rozwoju jednego z najważniejszych ośrodków przemysłowych w historii Polski.
Staropolski Okręg Przemysłowy i wizja Stanisława Staszica
Warto przypomnieć, że Brody leżały w sercu Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, najstarszego centrum metalurgicznego w Polsce, którego rozwój szczególnie przyspieszył w XVIII i XIX wieku. Jedną z najważniejszych postaci związanych z tym regionem był Stanisław Staszic, wybitny uczony, działacz państwowy i reformator.
To właśnie Staszic dostrzegł ogromny potencjał rzeki Kamiennej jako źródła energii dla rosnących zakładów metalurgicznych. W 1818 roku, już po powstaniu Królestwa Polskiego, rozpoczęto z jego inicjatywy realizację ambitnego programu budowy przemysłu górniczego i hutniczego opartego na zasobach rzeki Kamiennej. W latach 20. XIX wieku planowano stworzenie zintegrowanego kompleksu metalurgicznego: hut w Starachowicach i Rejowie, walcowni w Nietulisku oraz zakładów w Brodach i Michałowie. Choć prace przerwało Powstanie Listopadowe, po 1833 r. zostały wznowione. W tym samym okresie, przed 1845 rokiem, w Brodach powstała ziemna zapora spiętrzająca Kamienną oraz jaz upustowy stały, wybudowany według dostępnych źródeł w latach 1823–1846. Możliwe, że przy końcowej fazie prac brał udział znany budowniczy przemysłowy Ignacy Rose.
Historia obiektu była jednak burzliwa. W 1903 roku powódź przerwała zaporę i zniszczyła część jazu. Nie odbudowano go aż do początku XX wieku. Dopiero w 1912 roku rozpoczęto ponowne spiętrzenie rzeki, w które wkomponowano zrekonstruowane elementy pierwotnego jazu. Prace zakończono w 1916 roku, pozostawiając obiekt w formie stałego, czteroprzęsłowego jazu przelewowego z zasuwami, nazywanego dzisiaj „jazem Staszica”.
Z czasów realizacji planu Stanisława Staszica zachował się zabytkowy przelew, budynek administracyjny brodzkiego zakładu hutniczego, w którym obecnie znajduje się siedziba Gminnego Ośrodka Kultury oraz 2 domy z osiedla przyfabrycznego. Dodatkowo w Brodach Iłżeckich znajduje się postument upamiętniający działalność Stanisława Staszica w tej okolicy.
Dlaczego warto odwiedzić jaz Staszica?
Dziś jaz Staszica jest nie tylko świadectwem historycznej inżynierii. To miejsce, które zachwyca krajobrazem, uczy historii regionu, zarówno tej przemysłowej, jak i hydrotechnicznej. Pokazuje jak działały dawniej systemy gospodarowania wodą. Inspiruje do refleksji nad rolą wody w życiu człowieka i środowiska, sprzyja również
spacerom, edukacji i rodzinnej turystyce.
Jest to idealny cel wycieczek dla szkół, grup edukacyjnych, turystów pieszych i rowerowych, a także dla wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć, jak funkcjonowała kiedyś gospodarka wodna. Odwiedzając go, odkrywamy, jak mądrze dawniej wykorzystywano energię natury, jak funkcjonował Staropolski Okręg Przemysłowy i jak wiele zawdzięczamy wizjonerom pokroju Stanisława Staszica.