Zespół Państwowych Szkół Muzycznych w Kaliszu

Roman Adam Statkowski urodził się 24 grudnia 1859 roku w Szczypiornie, dziś dzielnicy Kalisza, zmarł 12 listopada 1925 roku w Warszawie. Był cenionym pedagogiem i twórcą, którego dorobek zajmuje istotne miejsce w historii polskiej muzyki przełomu XIX i XX wieku. Rodzice Romana Statkowskiego – Julian Statkowski oraz Melania z Pietraszewskich – wywodzili się z rodzin związanych od pokoleń ze służbą państwową na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W połowie lat pięćdziesiątych przenieśli się wraz z kolejnymi awansami Juliana Statkowskiego z Warszawy do Praszki (1856), a następnie do Szczypiorna (1857). W tym czasie przyszedł na świat Roman Statkowski, ochrzczony w kościele parafialnym w Dobrzecu. Na początku lat sześćdziesiątych rodzina opuściła Szczypiorno i zamieszkiwała kolejno w Radomiu, Płocku oraz – od roku 1868 – ponownie w Warszawie. 

Naukę muzyki rozpoczął Statkowski około 1872 roku, pobierając lekcje fortepianu u Antoniego Sygietyńskiego, następnie kształcił się w zakresie harmonii, kompozycji i kontrapunktu u Władysława Żeleńskiego. W 1880 roku zdał maturę w III Męskim Gimnazjum Klasycznym na Krakowskim Przedmieściu i podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. Lata 1885 – 1895 spędził w Rosji: studiował w Konserwatorium Petersburskim pod kierunkiem Mikołaja Sołowiowa, Antona Rubinsteina i Mikołaja Rimskiego-Korsakowa, następnie pracował w Kijowie jako nauczyciel szkoły muzycznej, a później przebywał również w Moskwie i na Wołyniu. W 1896 przeniósł się do Berlina i nawiązał współpracę z wydawnictwem Ries & Erler, w którym opublikowano wiele jego kompozycji. Hermann Erler był autorem tekstu ballady Der schwarze Reiter (1896) oraz libretta opery Filenis, za którą twórca otrzymał pierwszą nagrodę w międzynarodowym konkursie operowym Charles’a Mannersa w Londynie (1903). W 1898 ponownie wyjechał do Rosji, obejmując kierownictwo filii warszawskiego składu fortepianów Herman & Grossman – najpierw w Moskwie, a następnie w Petersburgu. W 1903, zachęcony przez Emila Młynarskiego, rozpoczął pracę nad operą Maria do poematu Antoniego Malczewskiego, która zdobyła pierwszą nagrodę w konkursie Filharmonii Warszawskiej.

W 1904 osiadł w Warszawie, gdzie przez ponad dwadzieścia lat był profesorem Instytutu Muzycznego, a w 1919 objął stanowisko zastępcy dyrektora tej instytucji. Do jego uczniów należeli m.in. Piotr Perkowski, Szymon Laks, Jerzy Lefeld, Jan Maklakiewicz, Bolesław Szabelski, Antoni Szeluto, Kazimierz Wiłkomirski, Bolesław Woytowicz i Victor Young. W latach 1911 – 1914 był redaktorem „Kwartalnika Muzycznego”, pierwszego polskiego naukowego czasopisma muzycznego. Działalność kompozytorska Statkowskiego wygasła około dziesięciu lat przed śmiercią. Z zachowanej korespondencji wynika, że przyczyną był nadmiar obowiązków w Instytucie Muzycznym.

Twórczość Romana Statkowskiego obejmuje utwory fortepianowe, kameralne oraz wokalno-instrumentalne. Najliczniej reprezentowana jest muzyka fortepianowa, obejmująca miniatury inspirowane tańcem (np. Oberki op. 22, Krakowiaki op. 23, Mazurki op. 24), utwory o charakterze programowym (m.in. Chansons libres op. 15, Six pièces op. 16: Capriccio, Impromptu, Valse, All’antico, Alla burla, Auprès de la  Fontaine; Immortelles op. 19), a także utwory o tytułach gatunkowych (Toccata op. 33, Preludia op. 37). Wśród muzyki kameralnej wyróżniają się miniatury na skrzypce i fortepian (Krakowiak  op. 7, Deux pièces op. 34: Triste Berceuse, Oberek, Trois pièces op. 17: Romance, Sèrènade, Élégie) oraz kwartety smyczkowe. Dzieła symfoniczne symfoniczne zachowały się jedynie w rękopisach: Polonaise pour Grand Orchestre B-dur op. 20, Fantazja polska na orkiestrę d-moll op. 25. Najważniejszą pozycją  twórczości wokalno-instrumentalnej są opery Filenis oraz Maria. Obie nagrodzone zostały w konkursach kompozytorskich – opera Filenis w międzynarodowym konkursie Charles’a Mannersa w Londynie (1903), natomiast opera Maria w konkursie kompozytorskim Filharmonii Warszawskiej (1904).

Oprac. dr Katarzyna Szcześniak