Polska w Estonii

Rys historyczny

Rzeczpospolita Polska uznała de iure Republikę Estońską 27 stycznia 1921 roku. W tym dniu stosowny akt uznania, podpisany przez ministra spraw zagranicznych Eustachego Sapiehę 31 grudnia 1920 roku, został wręczony władzom estońskim przez posła RP Leona Wasilewskiego. Za datę nawiązania stosunków należy uznać dzień 4 maja 1921 roku, gdy przedstawiciel Republiki Estońskiej Aleksander Hellat złożył w Warszawie listy polecające w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Niemniej pierwszy poseł RP Leon Wasilewski został akredytowany wcześniej, bo już 24 kwietnia 1920 roku. 

Okres międzywojenny charakteryzuje duża dynamika stosunków dwustronnych, wynikająca przede wszystkim z uwarunkowań geopolitycznych, ale też wspólnych wątków historycznych. Ziemie południowej Estonii były bowiem w końcu XVI w. i na początku XVII w. pod panowaniem Rzeczypospolitej, która utworzyła tu województwa parnawskie i dorpackie. Funkcjonujące w ramach województwa dorpackiego starostwo Laiuse było najbardziej wysuniętym na północ ośrodkiem administracyjnym w całej historii Rzeczypospolitej. W II połowie XIX wieku ważnym dla Polaków ośrodkiem akademickim stało się Tartu (d. Dorpat), powstałe na fundamencie założonego przez króla Stefana Batorego Kolegium Jezuickiego, gdyż była to jedna z zaledwie dwóch uczelni w Imperium Rosyjskim, gdzie językiem wykładowym nie był język rosyjski. Tu powstała też pierwsza w historii polska korporacja akademicka – Konwent Polonia.

Po uzyskaniu niepodległości przez Estonię stosunki polsko-estońskie, jak pisze prof. Piotr Łossowski, „były zdumiewająco żywe i co równie ważne, nacechowane wzajemną życzliwością, a nawet przyjaźnią”. Ich kulminację stanowiły oficjalne wizyty prezydentów: Ignacego Mościckiego w Tallinnie i Konstantina Pätsa w Warszawie. Intensywne kontakty rozwijano jednak nie tylko w obszarze polityki czy wojskowości, ale także gospodarki, nauki i kultury. Duże znaczenie miały kontakty organizacji społecznych, zwłaszcza organizacji paramilitarnych. Odrębnym fenomenem była migracja na tle ekonomicznym; pod koniec lat 30. XX wieku do Estonii przybywało rocznie kilka tysięcy robotników sezonowych z Polski, głównie do pracy w rolnictwie. 

Ikoniczną postacią okresu międzywojennego jest Polka Maria Kruszewska-Laidoner, małżonka dowódcy Estońskich Sił Zbrojnych, generała Johana Laidonera, de facto Pierwsza Dama Pierwszej Republiki Estońskiej. Jej dziedzictwo pozostaje do dziś ważnym punktem odniesienia we wzajemnych relacjach. 

Współpraca polityczna w okresie III RP

Stosunki dyplomatyczne między Polską i Estonią zostały odnowione 2 września 1991 roku. 2 lipca 1992 roku podpisano w Tallinnie Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Estońską o przyjaznej współpracy i bałtyckim dobrosąsiedztwie Od 1993 roku działa Ambasada RP w Tallinnie, a od 1995 roku Ambasada RE w Warszawie.

Polskę i Estonię łączą bliskie więzy współpracy, wzmocnione członkostwem obu państw w Unii Europejskiej i NATO. Priorytety polityki zagranicznej obu państw są w zasadniczych punktach zbieżne, w stosunkach dwustronnych nie ma kwestii otwartych. Wzajemne relacje cechuje wysoka dynamika kontaktów na najwyższym szczeblu: prezydentów, przewodniczących parlamentów, premierów i ministrów konstytucyjnych, bez względu na wewnętrzne uwarunkowania polityczne. W ostatnim czasie impuls dla dalszego zbliżenia stanowiły równoległe obchody stulecia odzyskania przez Polskę niepodległości i stulecia niepodległości Estonii. Liczne wspólne wydarzenia organizowane z tej okazji w latach 2017–2021 mają wymiar nie tylko symboliczny czy ceremonialny, ale wzmacniają też partnerskie relacje.

Na szczególne podkreślenie zasługuje współpraca w dziedzinie bezpieczeństwa, zarówno bilateralna, jak i w ramach zobowiązań sojuszniczych w ramach NATO. Polskie Siły powietrzne regularnie uczestniczą w misji patrolowania przestrzeni powietrznej trzech państw bałtyckich w ramach misji Baltic Air Policing, Polska i Estonia ściśle współpracują też na rzecz wzmacniania obecności NATO na tzw. wschodniej flance. Istotne znaczenie ma rozwój inicjatyw regionalnych, w których zarówno Polska, jak i Estonia odgrywają istotną rolę: Rada Państw Morza Bałtyckiego, Strategia UE dla regionu Morza Bałtyckiego, Inicjatywa Trójmorza czy forum współpracy państw wyszehradzkich, nordyckich i bałtyckich (V4-NB8).  

Podstawami gospodarki estońskiej jest jej otwartość, liberalna polityka gospodarcza, sprzyjający przedsiębiorczości i inwestycjom system podatkowy oraz bankowy, a także digitalizacja usług sektora rządowego (ok. 99% usług).

PKB Estonii w 2025 r. (dane za Q1-Q3) wyniosło 31.03 mld EUR. Jednym z najlepiej rozwijających się sektorów w tym okresie był przemysł wytwórczy, głównie produkcja elektroniki, wyrobów drzewnych i maszynerii zaawansowanej. W trzecim kwartale 2025 r. przemysł ten odnotował wzrost w porównaniu do 2024 r. o 7,9%.  Równolegle sektor energetyczny odnotował imponujący skok, osiągając aż 21,5% wzrost produkcji w tym samym kwartale. To uczyniło go najszybciej rosnącym sektorem w całej gospodarce. Sektor technologii informacyjno‑komunikacyjnych (ICT) również należy do najsilniejszych gałęzi przemysłu. W pierwszym kwartale 2025 r. wartość dodana w ICT wzrosła o 13,3%. Dynamika tego sektora jest wspierana przez szerzej rozumiane środowisko innowacji, o czym świadczy 16. miejsce Estonii w światowym rankingu Global Innovation Index 2025. Inne sektory warte uwagi to usługi (biznesowe, naukowe, techniczne), sektor finansowy, ubezpieczeniowy oraz nieruchomości. Gospodarka Estonii w dużej mierze korzysta z zasobów własnych, jakimi są lasy i łupki bitumiczne. Coraz większa ilość energii produkowana jest ze źródeł odnawialnych.

Sektory publiczny i prywatny podejmują intensywne działania w kierunku innowacji, rozwoju infrastruktury, automatyzacji i cyfryzacji. Estonia jest w czołówce państw UE pod względem stosowania nowoczesnych rozwiązań informatycznych tj. podpis elektroniczny, e-podatki, e-recepty, e-ID, m-parking, system X-road łączący cyfrowo instytucje publiczne oraz ich rejestry czy e-voting. 99% transakcji bankowych przeprowadza się elektronicznie. Estończycy dysponują cyfrowymi dowodami osobistymi, za pomocą których mogą m.in. podpisywać dokumenty, płacić podatki, dokonywać zapytań w rejestrach oraz wysyłać szyfrowane e-maile.

Estonia jest jednym z wiodących krajów w Europie Środkowej i Wschodniej w zakresie bezpośrednich inwestycji zagranicznych w przeliczeniu na mieszkańca. Na końcu września 2025 r. poziom DIP (Direct Investment Position) w Estonii wynosił 34,74 mld EUR (dane: Bank of Estonia).

Gospodarka Estonii w 2025 r. weszła w fazę ożywienia gospodarczego, kończąc okres spadku trwający od 2022 r. W trzech pierwszych kwartałach 2025 r. PKB Estonii wzrosło o 0,9%.  Według danych Komisji Europejskiej, PKB Estonii wzrośnie o 2,1% w 2026 r. i 2% w 2027 r. Bank Estonii przewiduje jeszcze większy wzrost na poziomie 3% w latach 2026-2027. Bezrobocie od 2024 r. utrzymuje się na poziomie około 7%, a przez ostatnie pięć lat oscylowało w przedziałach 5-8%. Poziom ubóstwa konsekwentnie spada w porównaniu do poprzednich lat, aczkolwiek nadal jest wysoki (na początku 2025 r. 19,4% społeczeństwa było zagrożone ubóstwem). 

Według danych Banku Estonii inflacja w Estonii w 2025 r. wyniosła 4,8%, natomiast w 2026 r. ma spaść do poziomu ok. 3%. Miesięczna płaca minimalna w Estonii wynosi 886 EUR (2025 r.).

Do listopada 2025 r. eksport Estonii wyniósł 17 mld EUR. Najwięksi partnerzy eksportowi Estonii: Finlandia, Łotwa, Szwecja, Litwa, Niemcy i Polska. Import natomiast wyniósł 20,5 mld EUR, a największymi parterami były: Finlandia, Łotwa, Niemcy, Litwa oraz Polska.

Wyzwania, przed jakimi stoi gospodarka Estonii, to przede wszystkim wysoki poziom ubóstwa, zaopatrzenie się w wysokiej klasy wojskowy sprzęt obronny, ochrona infrastruktury krytycznej, w tym podwodnej, deficyt związany z ograniczoną liczbą zasobów ludzkich oraz presja fiskalna związana z wydatkami na obronność i reformami podatkowymi. Do najbardziej ambitnych planów w najbliższych latach należy zaliczyć projekt budowy szybkiej kolei Rail Baltica, rozbudowę drogi lądowej Via Baltica oraz plany konstrukcji elektrowni atomowej, z pierwszym działającym reaktorem w 2035 r.

Polsko-estońska współpraca kulturalna jest bardzo intensywna, znacznie bardziej niż wskazywałby na to jej potencjał. Jej istotnym elementem jest pielęgnacja wspólnego dziedzictwa historycznego, zwłaszcza w związku z trwającymi kilka lat obchodami stulecia odzyskania niepodległości przez Polskę, stulecia niepodległości Estonii, a także przypadającą w 2021 roku setną rocznicą nawiązania stosunków dyplomatycznych. Okres dwudziestolecia międzywojennego jest ważnym punktem odniesienia dla dyplomacji historycznej, a szczególne miejsce we wspólnej historii zajmuje w nim Polka Maria Kruszewska Laidoner, Pierwsza Dama Pierwszej Republiki Estońskiej.  

Tradycyjnie istotną rolę w promocji polskiej kultury odgrywa muzyka, zwłaszcza klasyczna, jazzowa i muzyka źródeł. Od 20 lat na przełomie stycznia i lutego, w cyklu dwuletnim, odbywa się w Narwie Międzynarodowy Konkurs Chopinowski dla młodych pianistów, gromadzący utalentowaną młodzież z kilkunastu państw świata. Polscy jazzmani są co rok obecni na prestiżowym festiwalu IdeeJazz w Tartu i Narwie, którego data pokrywa się z Narodowym Dniem Niepodległości . Czołowi polscy przedstawiciele nurtu muzyki źródeł rokrocznie obecni są na największym w Estonii festiwalu muzyki ludowej Viljandi Folk. Popularyzacja w Estonii polskiej muzyki tradycyjnej jako istotnego elementu dziedzictwa kulturowego z pewnością zyska po uroczystym wzajemnym przekazaniu jako prezentów na stulecie tradycyjnych instrumentów: polskich cymbałów i estońskiego kannel, poprzedzonym programem edukacyjnym.

Polska literatura – zarówno klasyczna, jak i współczesna – jest dobrze znana estońskim czytelnikom, w dużej mierze dzięki wybitnemu tłumaczowi i wydawcy Hendrikowi Lindepuu, laureatowi prestiżowej nagrody Instytutu Książki Transatlantyk. W estońskim pejzażu kulturalnym stale obecne są także dzieła polskiej szkoły teatralnej i filmowej. W ostatnich latach coraz większe zainteresowanie Estończyków przyciągają polskie przemysły kreatywne, w tym architektura, design, gry komputerowe, ale także polska szkoła ilustracji, której przedstawiciele, zwłaszcza młodego pokolenia, są wydawani w Estonii, a ich dzieła cieszą się dużą popularnością. Polskie wystawy i prezentacje często goszczą w najbardziej prestiżowych lokalizacjach w Estonii, takich jak Estońskie Muzeum Narodowe, Estońskie Muzeum Sztuki czy Estońskie Muzeum Wojny im. generała Johana Laidonera. Polska kultura jest stale obecna nie tylko w Tallinnie, ale także w innych ośrodkach, zwłaszcza w Tartu, Narwie, Parnawie i Haapsalu, jak również w licznych ośrodkach gminnych, gdzie prezentujemy rozmaite wystawy tematyczne, które stanowią pretekst do opowieści o współczesnej Polsce.

Podstawę współpracy naukowej stanowi Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Estońskiej o współpracy kulturalnej i naukowej podpisana w Tallinnie 2 lipca 1992 r. Współpraca ma charakter zdecentralizowany i jest rozwijana bezpośrednio między zainteresowanymi uczelniami i instytucjami naukowymi. Istotne znaczenie dla pielęgnowania wspólnego dziedzictwa ma współpraca między Instytutem Pamięci Narodowej a Estońskim Instytutem Pamięci oraz między Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych a Narodowym Archiwum Estonii. Dwie uczelnie wyższe w Estonii prowadzą lektoraty języka polskiego: Uniwersytet w Tartu i Uniwersytet w Tallinnie. Słuchaczami obu lektoratów jest łącznie ok. 45 osób. Priorytetowe znaczenie, m.in. ze względu na historyczne związki z Polską, ma Uniwersytet w Tartu, gdzie pracuje lektorka z Polski, skierowana przez Narodową Agencję Wymiany Akademickiej. Kurs języka polskiego, trwający trzy semestry, jest obowiązkowy dla studentów slawistyki (co dwa lata, na przemian z językiem czeskim), a także dla słuchaczy Studiów o Europie Środkowej i Wschodniej. Ponadto organizowany jest kurs fakultatywny dla wszystkich chętnych z innych lat i kierunków. Lektorat języka polskiego na Uniwersytecie w Tallinnie trwa dwa semestry i nie jest obowiązkowy. Prowadzi go miejscowa lektorka. W ramach programu wymiany akademickiej Erasmus każdego roku na estońskich uczelniach studiuje kilkunastu studentów z Polski. 

Uznawalność kształcenia

Związek Polaków w Estonii