Polska w Indonezji

Timor Wschodni jest położonym w Azji Południowo-Wschodniej krajem rozwijającym się, zamieszkałym przez około 1,4 mln mieszkańców. Jego gospodarka pozostaje stosunkowo niewielka — według szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW) nominalny PKB w 2025 r. wyniósł około 2 mld USD. Kluczową cechą systemu gospodarczego jest silne uzależnienie od dochodów z ropy i gazu, które od lat finansują większość wydatków publicznych i umożliwiły powstanie jednego z największych na świecie funduszy majątkowych w relacji do wielkości PKB. Fundusz Naftowy (Petroleum Fund), zasilany dochodami z wydobycia offshore, stanowi podstawę stabilności fiskalnej, jednak spadająca produkcja oraz wysokie wypłaty grożą wyczerpaniem rezerw w latach 30. XXI wieku. Silne uzależnienie od dochodów surowcowych ograniczyło rozwój krajowych źródeł dochodów i przyczyniło się do utrzymujących się deficytów fiskalnych oraz umiarkowanego wzrostu. Realny wzrost PKB poza sektorem naftowym w ostatnich latach utrzymywał się na poziomie 3–4% rocznie, wspierany głównie przez wydatki sektora publicznego, podczas gdy aktywność prywatnego sektora nie-naftowego pozostaje słabo rozwinięta.

Strukturalnie gospodarka poza sektorem naftowym jest słabo zdywersyfikowana. Znaczna część ludności zatrudniona jest w rolnictwie (głównie w ramach gospodarstw samozaopatrzeniowych, skupionych na produkcji na własne potrzeby), które charakteryzuje się niską produktywnością i wnosi ograniczony wkład do PKB, z kolei przemysł i usługi odgrywają marginalną rolę. Wydatki publiczne mają wysoki udział w strukturze PKB, natomiast krajowe dochody budżetowe (podatki, opłaty) pokrywają jedynie niewielką część całkowitych wydatków, co umacnia zależność od Funduszu Naftowego. Dywersyfikacja gospodarki, rozwój sektora prywatnego oraz poprawa efektywności inwestycji publicznych zostały wskazane przez MFW i Bank Światowy (BŚ) jako kluczowe dla tworzenia miejsc pracy, poszerzenia bazy podatkowej oraz osiągnięcia bardziej odpornego i inkluzywnego wzrostu.

Timor Wschodni od 2000 roku używa dolara amerykańskiego (USD) jako oficjalnej waluty, choć emituje również własne monety (centavos). Są one powiązane w stosunku 1:1 z centem amerykańskim (1 centavo = 1 cent USD) i funkcjonują równolegle z amerykańskimi monetami i banknotami. Dzięki pełnej dolaryzacji Timor Wschodni korzysta ze zwiększonej stabilności cen i niższego ryzyka inflacji, jednak brak własnej waluty narodowej uniemożliwia mu prowadzenie niezależnej polityki monetarnej.

Poniżej średni kursy USD wobec złotego:

1 USD = 3,6184 PLN z dn. 09.01.2025 r.

Kluczowe surowce:

• Energetyczne
  • Ropa naftowa i gaz ziemny (fundament gospodarki i główne źródło dochodów budżetowych; wydobycie głównie offshore)
• Rolne
  • Kawa (główny produkt eksportowy)
  • Ryż, kukurydza, maniok (głównie na potrzeby krajowe)
  • Hodowla zwierząt (znaczenie lokalne)
• Metaliczne
  • Złoto i miedź (potencjalne surowce eksportowe; wymagają dalszej eksploracji)
  • Mangan, chromit (występują lokalnie; obecnie niewielkie znaczenie gospodarcze)
• Mineralne:
  • Marmur i wapienie (wykorzystywane lokalnie w budownictwie)

Podstawą agendy rozwojowej Timoru Wschodniego jest Strategiczny Plan Rozwoju (Strategic Development Plan, SDP) na lata 2011–2030, będący długoterminową strategią narodową mającą na celu przejście od gospodarki o niskich dochodach, uzależnionej od surowców, do bardziej zdywersyfikowanej i inkluzywnej gospodarki do roku 2030. Plan ten kładzie nacisk na przyspieszenie wzrostu gospodarczego, redukcję ubóstwa, tworzenie miejsc pracy oraz dywersyfikację poza sektorem naftowym, koncentrując się na rozwoju rolnictwa, turystyki i innych sektorów produkcyjnych, a także na wzmacnianiu infrastruktury oraz usług społecznych, takich jak zdrowie i edukacja. SDP priorytetowo traktuje również rozwój kapitału ludzkiego, poprawę łączności (drogi, porty, systemy wodno-kanalizacyjne) oraz budowę dynamicznego sektora prywatnego zdolnego do generowania trwałego zatrudnienia. W celu realizacji tych założeń rząd Timoru Wschodniego, we współpracy z międzynarodowymi instytucjami, takimi jak Bank Światowy i agencje ONZ, prowadzi szereg programów i reform, które są zgodne z celami SDP i wspierają wzrost napędzany przez sektor prywatny, dywersyfikację gospodarki, inwestycje w kapitał ludzki oraz rozwój infrastruktury, a także wzmacniają zarządzanie finansami publicznymi i systemy rządzenia.

Święta narodowe wolne od pracy w Timorze Wschodnim w 2026 r.

* Źródło: MFW, Bank Światowy.

* Źródła: Bank Światowy, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), Azjatycki Bank Rozwoju, Instytut Badań Ekonomicznych ds. ASEAN i Azji Wschodniej (ERIA).

Handel zagraniczny Timoru Wschodniego cechuje się niewielką różnorodnością i silnym uzależnieniem od zasobów naturalnych. Zdecydowaną większość eksportu stanowią ropa naftowa i gaz, oprócz których Timor Wschodni eksportuje jedynie niewielki zakres innych produktów, wśród których najważniejsza jest kawa. Import jest bardziej zróżnicowany i obejmuje przetworzone produkty naftowe, pojazdy, maszyny, artykuły spożywcze oraz materiały budowlane, które zaspokajają popyt krajowy i wspierają rozwój infrastruktury. Odzwierciedleniem tej nierównowagi jest strukturalny deficyt handlowy, ponieważ wartość importu znacząco przewyższa wartość eksportu. Głównymi partnerami eksportowymi Timoru Wschodniego są Chiny, Indonezja, Korea Południowa i Japonia, natomiast import pochodzi głównie z Indonezji, Chin, Singapuru, Malezji i Australii.

Integracja Timoru Wschodniego z gospodarką światową nabrała tempa wraz z uzyskaniem w sierpniu 2024 roku pełnego członkostwa w Światowej Organizacji Handlu (WTO). Stanowiło to realizację jednego z długoterminowych priorytetów strategicznych – całościowego włączenia kraju do światowego systemu handlowego. Członkostwo w WTO wzmacnia zobowiązanie Timoru Wschodniego do przestrzegania międzynarodowych reguł handlu, zwiększa możliwości dostępu do rynków oraz wspiera reformy poprawiające przejrzystość i ramy regulacyjne.

Timor Wschodni aktywnie przyciąga bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ), przede wszystkim wśród partnerów regionalnych. W 2024 roku napływ BIZ wyniósł około 215 mln USD, z czego ponad połowa z krajów ASEAN – głównie z Indonezji (ok. 40%), ale także z Wietnamu i Singapuru – co odzwierciedla rosnące powiązania gospodarcze w regionie. Przystąpienie kraju do ASEAN w październiku 2025 roku dodatkowo wzmacnia jego integrację z rynkami Azji Południowo-Wschodniej, zapewniając dostęp do regionalnych porozumień handlowych i zwiększając potencjalnie zaufanie inwestorów dzięki przewidywalnym mechanizmom współpracy gospodarczej.

Główne kierunki inwestycji zagranicznych

Pięć wiodących branż, które przyciągają ponad 90% całkowitego napływu BIZ to:

• Budownictwo (ok. 1/3 BIZ, napędzane przez rozwój infrastruktury).
• Handel hurtowy i detaliczny (ponad 1/4 BIZ).
• Usługi finansowe i ubezpieczeniowe.
• Informacja i komunikacja (głównie telekomunikacja i Internet).
• Przemysł wytwórczy (mniejszy udział ale sektor o znaczeniu strategicznym dla pobudzania wzrostu w innych obszarach, takich jak rolnictwo).

Główne sektory inwestycji w Timorze Wschodnim obejmują:

W Timorze Wschodnim rozwijanych jest kilka kluczowych obszarów gospodarki, przyciągających inwestorów zagranicznych:

• turystyka, w tym szczególnie ekoturystyka i rozwój nadmorskiej bazy hotelowej (znaczącym inwestorem jest Singapur);
• rolnictwo, z priorytetowym traktowaniem upraw wysokowartościowych (kawa, kakao i mango), nowoczesnej hodowli zwierząt, systemów irygacyjnych i rybołówstwa;
• przemysł, z naciskiem na przetwórstwo żywności i napojów, produkcję materiałów budowlanych (cement, marmur, ceramika i drewno przetworzone), a także mniejsze gałęzi przemysłu, takie jak produkcja tekstyliów i rękodzieła (tkaniny i odzież), wyroby bambusowe (panele podłogowe, meble, żaluzje), a także druk, produkcja mydła i przetwórstwo soli;
• infrastruktura, obejmująca budowę dróg, portów, systemów energii odnawialnej oraz specjalnych stref przemysłowych, tworząca możliwości dla firm z branży inżynieryjnej, budowlanej i energetyki odnawialnej.

Dwustronne relacje handlowe i inwestycyjne (tabela za ostatnie 3 lata)

Handel dwustronny między Timorem Wschodnim a Polską pozostaje ograniczony i cechuje się zmiennością w ujęciu rocznym, co odzwierciedla niewielką skalę wymiany handlowej. Wynika to głównie z dużej odległości geograficznej, małej bazy gospodarczej Timoru Wschodniego oraz barier logistycznych.

Inwestycje między Polską a Timorem Wschodnim

Polskie BIZ w Timorze Wschodnim nie są odnotowywane przez NBP. Potencjalne możliwości dotyczą głównie rolnictwa, przetwórstwa żywności, infrastruktury oraz turystyki. Rozwój inwestycji, podobnie jak w przypadku handlu dwustronnego, ograniczają trudności logistyczne oraz niewielka skala gospodarki, co przy niewielkim rynku wewnętrznym dodatkowo zmniejsza atrakcyjność większych przedsięwzięć kapitałowych.

Podstawa prawna współpracy UE-Timor Wschodni

Stosunki UE z Timorem Wschodnim od 5 listopada 2023 reguluje umowa z Samoa (która zastąpiła wcześniejszą Umowę z Kotonu z 2000 r.), określająca ogólne ramy stosunków UE z 79 państwami Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP). Ma ona zwiększyć zdolność do współpracy UE i krajów AKP w obliczu globalnych wyzwań (wskazane obszary priorytetowe to: demokracja i prawa człowieka, zrównoważony wzrost gospodarczy i rozwój, zmiana klimatu, rozwój społeczny, pokój i bezpieczeństwo, migracja i mobilność).

15 października 2020 r. Timor Wschodni notyfikował UE wolę przystąpienia do Interim Economic Partnership Agreement między UE a państwami Wysp Pacyfiku (Fidżi, Papua-Nowa Gwinea, Samoa, Wyspy Salomona). 27 marca 2023 UE i Timor Wschodni podpisały bilateralne porozumienie na temat otwarcia rynku usług i towarów (jako części porozumienia dot. przystąpienia Timoru do WTO) – określało ono niższe cła i otwarcie rynku usług w chwili przystąpienia do WTO, co nastąpiło 30 sierpnia 2024.

Od 2015 r., na podstawie umowy dot. zniesienia wiz krótkoterminowych, obywatele Timoru Wschodniego korzystają z ruchu bezwizowego z UE, a obywatele państw członkowskich UE – z Timorem Wschodnim. Ruch bezwizowy nie ma zastosowania do osób podróżujących w celu prowadzenia działalności zarobkowej.

W sferze handlu obecne relacje UE z Timorem Wschodnim regulowane są przez inicjatywę UE „Everything But Arms”, w ramach której wszystkie importy z krajów najsłabiej rozwiniętych (z wyjątkiem broni) są zwolnione z ceł i nie podlegają limitom ilościowym. Pomimo tych przywilejów Timor Wschodni utrzymuje ujemne saldo handlowe z UE.

Wymiana handlowa z UE

Pomimo istniejących przywilejów handlowych (zwolnienia z ceł i brak limitów ilościowych) Timor Wschodni od 2019 notuje ujemny bilans handlowy z UE zaś ogólna skala wymiany pozostaje stosunkowo niewielka (UE jest 8. partnerem handlowym Timoru Wschodniego z udziałem 4,4% w jego całkowitym handlu światowym). W 2023 r. eksport UE do Timoru Wschodniego wyniósł 12 mln EUR, a import 3 mln, co dało UE dodatni bilans w wysokości 9 mln EUR. Z kolei w 2024 r. eksport UE do Timoru wyniósł 31 mln EUR, głównie urządzenia i maszyny transportowe (70% całości), a import 3 mln EUR, głównie produkty żywnościowe (84%), co dało UE dodatnie saldo w wysokości 28 mln EUR.