Monitoring plantacji zbóż w 2026 roku patogeny grzybowe a bezpieczeństwo ziarna
Bezpieczeństwo ziarna zaczyna się na plantacji. Kondycja zdrowotna zbóż oraz warunki pogodowe w kluczowych fazach ich rozwoju mogą wpływać na występowanie grzybów zdolnych do wytwarzania substancji toksycznych dla ludzi i zwierząt.
Dlatego Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa prowadzi na terenie całego kraju monitoring plantacji zbóż pod kątem występowania patogenów grzybowych mających znaczenie dla bezpieczeństwa produkcji pierwotnej. Obserwacje wykonywane przez inspektorów wojewódzkich inspektoratów pozwalają oceniać występowanie chorób w poszczególnych regionach, a zebrane dane tworzą szerszy obraz sytuacji w Polsce.
Szczególną uwagę zwracamy się na fuzariozę kłosów, powodowaną przez grzyby z rodzaju Fusarium, oraz sporysz zbóż i traw, którego sprawcą jest Claviceps purpurea. Obie choroby mogą wpływać nie tylko na jakość i wielkość plonu, lecz również na bezpieczeństwo uzyskanego ziarna.
Grzyby z rodzaju Fusarium mogą wytwarzać mykotoksyny, m.in. deoksyniwalenol (DON), zearalenon oraz toksyny T-2 i HT-2. Z kolei Claviceps purpurea tworzy w kłosach charakterystyczne przetrwalniki – sklerocja sporyszu – zawierające alkaloidy sporyszu. Substancje te, występując w żywności lub paszach w nadmiernych ilościach, mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.
Z tego względu przepisy Unii Europejskiej określają najwyższe dopuszczalne poziomy wybranych mykotoksyn, a także sklerocjów i alkaloidów sporyszu w określonych rodzajach zbóż i produktów zbożowych. Aktualne wymagania dotyczące żywności określa m.in. rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915 w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów niektórych zanieczyszczeń w żywności.
Co obserwujemy na plantacji?
Monitoring prowadzony przez PIORiN opiera się na systematycznych obserwacjach plantacji zbóż i ocenie występujących na nich objawów chorobowych.
Fuzarioza kłosów może objawiać się m.in. przedwczesnym bieleniem części lub całych kłosów, zmianami zabarwienia plew, a w sprzyjających warunkach także pojawieniem się różowego lub pomarańczowego nalotu. W przypadku sporyszu w miejsce prawidłowo rozwijających się ziarniaków powstają wydłużone, ciemne sklerocja grzyba.
Podczas obserwacji inspektorzy PIORiN oceniają występowanie oraz nasilenie objawów chorobowych. Rejestrowane są również warunki panujące na plantacji, w tym wilgotność oraz występowanie rosy, mgły i opadów. Ma to znaczenie, ponieważ przebieg pogody, zwłaszcza w okresie kwitnienia zbóż, może wpływać na możliwość infekcji i dalszy rozwój patogenów.
Stwierdzenie obecności patogenu na plantacji nie oznacza jednak stwierdzenia mykotoksyn w ziarnie. Monitoring polowy pozwala określić występowanie i nasilenie chorób oraz dostarcza informacji do oceny potencjalnego zagrożenia. Określenie obecności i zawartości konkretnych mykotoksyn wymaga odpowiednich badań laboratoryjnych.
Monitoring w całej Polsce, wyniki z poszczególnych regionów.
Obserwacje prowadzone przez wojewódzkie inspektoraty pozwalają oceniać sytuację w poszczególnych częściach kraju. Zakres i wyniki monitoringu mogą różnić się pomiędzy regionami w zależności m.in. od struktury upraw, warunków pogodowych oraz presji poszczególnych patogenów.
Przykładem danych regionalnych są wyniki monitoringu przeprowadzonego w 2026 r. np. w województwie kujawsko-pomorskim, gdzie obserwacjami objęto 130 plantacji zbóż będących roślinami żywicielskimi monitorowanych patogenów.
Fuzariozę kłosów stwierdzono na 22 plantacjach, natomiast sporysz zbóż i traw na 16 plantacjach.
Jednocześnie średni poziom porażenia monitorowanych plantacji był niski i wyniósł:
- 0,5% – w przypadku Fusarium spp.,
- 0,2% – w przypadku Claviceps purpurea.
Dane te dobrze pokazują, dlaczego w ocenie sytuacji fitosanitarnej należy rozróżniać sam fakt wystąpienia patogenu od stopnia nasilenia powodowanej przez niego choroby. Stwierdzenie choroby na plantacji nie musi oznaczać jej znacznego nasilenia.
Analogiczne obserwacje prowadzone w innych województwach składają się na ogólnopolski obraz zdrowotności plantacji zbóż.
Od pojedynczej plantacji do obrazu sytuacji w kraju.
Siłą monitoringu prowadzonego przez PIORiN jest jego ogólnopolski charakter. Obserwacje wykonywane w terenie przez inspektorów w poszczególnych województwach tworzą wspólny system informacji o występowaniu i nasileniu chorób zbóż.
Informacje gromadzone przez wojewódzkie inspektoraty są przekazywane do Instytutu Ochrony Roślin – Państwowego Instytutu Badawczego w Poznaniu. Na podstawie danych pochodzących z całego kraju, na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, przygotowywana jest coroczna ocena zagrożenia występowaniem tych patogenów.
Wartość tych działań szczególnie dobrze widać w perspektywie wieloletniej. Regularny monitoring prowadzony przez PIORiN pozwala porównywać kolejne sezony, obserwować zmiany w występowaniu chorób oraz analizować zależności pomiędzy przebiegiem warunków pogodowych a rozwojem patogenów.
Dzięki temu obserwacja pojedynczej plantacji nie jest odrębnym działaniem, lecz elementem ogólnopolskiego systemu monitorowania zdrowotności upraw, w którym praca inspektorów PIORiN w każdym województwie dostarcza danych potrzebnych do oceny sytuacji w skali całego kraju.
