Państwowa Inspekcja
Ochrony Roślin i Nasiennictwa

Są to pułapki feromonowe wykorzystywane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN) do wykrywania i monitorowania występowania szczególnie niebezpiecznych organizmów szkodliwych dla roślin.

Dlaczego wczesne wykrycie zagrożenia jest tak ważne?
Współczesne rolnictwo, sadownictwo i leśnictwo funkcjonują w warunkach intensywnej wymiany handlowej. Rośliny, owoce, drewno oraz materiały opakowaniowe przemieszczają się pomiędzy krajami każdego dnia. Wraz z nimi mogą być nieświadomie przenoszone organizmy szkodliwe, które w nowych warunkach często nie posiadają naturalnych wrogów i mogą szybko się rozprzestrzeniać.

Pojawienie się nowego szkodnika może prowadzić do poważnych strat gospodarczych, zagrozić produkcji rolnej, szkółkarskiej i leśnej oraz negatywnie wpływać na lokalne ekosystemy. Z tego względu jednym z najważniejszych elementów ochrony zdrowia roślin jest systematyczny monitoring umożliwiający wykrycie zagrożenia na możliwie najwcześniejszym etapie.
Właśnie temu służą działania prowadzone przez PIORiN. Dzięki regularnym obserwacjom, kontrolom terenowym oraz badaniom laboratoryjnym możliwe jest szybkie identyfikowanie nowych zagrożeń i podejmowanie działań ograniczających ich dalsze rozprzestrzenianie.

Działania monitoringowe realizowane przez Inspekcję są wspierane przez Unię Europejską w ramach programu Single Market Programme (SMP), którego celem jest wzmacnianie bezpieczeństwa fitosanitarnego państw członkowskich oraz zwiększanie skuteczności wykrywania organizmów szkodliwych dla roślin.

Jak działają pułapki feromonowe?
Pułapki feromonowe wykorzystują naturalne mechanizmy komunikacji występujące w świecie owadów. Wiele gatunków posługuje się feromonami, czyli substancjami chemicznymi przekazującymi określone informacje pomiędzy osobnikami tego samego gatunku.

W pułapkach stosowane są syntetyczne odpowiedniki tych substancji. Najczęściej imitują one feromony płciowe wydzielane przez samice, które przyciągają samce określonego gatunku. Zwabione owady trafiają do pułapki, gdzie zostają zatrzymane.

Odłowione okazy są następnie identyfikowane przez specjalistów, a w przypadku podejrzenia organizmu szczególnie niebezpiecznego kierowane do szczegółowych badań laboratoryjnych prowadzonych w Centralnym Laboratorium PIORiN.

Warto podkreślić, że pułapki feromonowe nie służą do zwalczania szkodników. Ich podstawowym zadaniem jest wczesne wykrywanie zagrożeń, zanim organizmy szkodliwe zdążą się rozprzestrzenić i wyrządzić szkody w uprawach, sadach, szkółkach czy lasach.

Precyzyjne i bezpieczne narzędzie monitoringu
Jedną z największych zalet pułapek feromonowych jest ich wysoka selektywność. Każdy wabik został opracowany dla konkretnego gatunku lub grupy blisko spokrewnionych gatunków owadów.

Dzięki temu pułapki:
•    nie stanowią zagrożenia dla ludzi i zwierząt, 
•    nie wpływają negatywnie na owady zapylające, 
•    nie wymagają stosowania środków ochrony roślin, 
•    pozwalają na bardzo precyzyjne wykrywanie określonych organizmów szkodliwych, 
•    umożliwiają prowadzenie monitoringu przy minimalnym oddziaływaniu na środowisko. 
Z tego względu są one powszechnie wykorzystywane przez służby fitosanitarne na całym świecie i stanowią jeden z podstawowych elementów nowoczesnego monitoringu zdrowia roślin.

Ponad tysiąc pułapek w służbie zdrowia roślin
W 2025 roku PIORiN prowadziła monitoring przy wykorzystaniu 1 045 pułapek feromonowych i lepowych rozmieszczonych na terenie całego kraju. Były one wykorzystywane do monitorowania 11 gatunków szczególnie niebezpiecznych agrofagów, których pojawienie się mogłoby stanowić zagrożenie dla polskiego rolnictwa, sadownictwa, szkółkarstwa oraz lasów.
Skala monitoringu systematycznie rośnie. Dla porównania, w 2019 roku wykorzystywano 410 pułapek. Oznacza to wzrost liczby stosowanych pułapek o ponad 150 procent w ciągu sześciu lat.

Monitoring prowadzony jest w miejscach szczególnie narażonych na pojawienie się organizmów szkodliwych, między innymi:
•    w szkółkach i gospodarstwach produkujących materiał roślinny, 
•    na plantacjach i w sadach, 
•    w lasach, 
•    na terenach zieleni miejskiej, 
•    w parkach i ogrodach, 
•    w pobliżu miejsc przeładunku i obrotu towarami pochodzenia roślinnego. 

W zależności od biologii monitorowanego gatunku wykorzystywane są różne rodzaje pułapek, w tym:
•    pułapki typu Delta, 
•    pułapki lejkowe, 
•    pułapki pryzmatyczne, 
•    pułapki panelowe, 
•    tablice lepowe. 
Ich rozmieszczenie jest planowane w sposób uwzględniający biologię danego organizmu, potencjalne drogi jego zawleczenia oraz miejsca szczególnie narażone na jego pojawienie się.

Monitoring wspierany przez badania laboratoryjne
Pułapki feromonowe stanowią jedynie część rozbudowanego systemu nadzoru fitosanitarnego prowadzonego przez PIORiN.

W 2025 roku Inspekcja:
•    objęła kontrolami około 59 tys. hektarów upraw, 
•    przeprowadziła ponad 16 tys. ocen wizualnych roślin, 
•    pobrała ponad 11 tys. prób do badań laboratoryjnych, 
•    wykonała blisko 23 tys. analiz laboratoryjnych związanych z wykrywaniem organizmów szkodliwych. 
Dane te pokazują, że skuteczna ochrona zdrowia roślin opiera się na połączeniu monitoringu terenowego, nowoczesnych metod diagnostycznych oraz specjalistycznych badań laboratoryjnych.

Niewielkie urządzenia, realna ochrona upraw i środowiska
Choć pułapki feromonowe są niewielkie i często pozostają niezauważone, pełnią istotną rolę w ochronie roślin. Umożliwiają wykrywanie nowych zagrożeń na wczesnym etapie, wspierają działania zapobiegające rozprzestrzenianiu się organizmów szkodliwych oraz dostarczają danych niezbędnych do podejmowania decyzji przez służby fitosanitarne.
W praktyce przekłada się to na skuteczniejszą ochronę upraw rolniczych, sadów, szkółek i lasów, ograniczanie strat gospodarczych, ochronę bioróżnorodności oraz wzmacnianie bezpieczeństwa żywnościowego.
Dzięki takim działaniom zdrowie roślin pozostaje pod stałym nadzorem, a potencjalne zagrożenia mogą zostać wykryte i ograniczone, zanim staną się realnym problemem dla rolnictwa i środowiska.

Źródło danych: PIORiN, WIORiN w Koszalinie