Prokuratura Krajowa

Zakres i przedmiot badania

W Prokuraturze Krajowej przeprowadzono badanie aktowe postępowań przygotowawczych, w których doszło do zatrzymania, a następnie sądy uznały zatrzymanie za niewątpliwie niesłuszne (na podstawie art. 552 § 4 k.p.k.).

Badaniem objęto sprawy, w których do zatrzymania doszło w okresie od 1 stycznia 2015 r. do 31 grudnia 2023 r., zaś orzeczenie sądowe o „niewątpliwie niesłusznym zatrzymaniu” uprawomocniło się do 31 lipca 2024 r.

Akta analizowano przede wszystkim pod kątem zasadności zatrzymań (realizowanych na podstawie art. 244 k.p.k. i art. 247 k.p.k.), przestrzegania gwarancji procesowych osób zatrzymanych, orzeczeń sądowych w przedmiocie rozpoznania zażalenia na zatrzymanie oraz orzeczeń wydanych na podstawie art. 552 § 4 k.p.k., tj. w zakresie niewątpliwej niesłuszności zatrzymania oraz przyznania odszkodowania i zadośćuczynienia.

Analiza akt zakończyła się sporządzeniem w Departamencie Postępowania Przygotowawczego sprawozdania uogólniającego. Dokument zawiera syntetyczne podsumowanie ustaleń wynikających z badania, omówienie kierunków orzecznictwa sądów, identyfikację powtarzających się uchybień w praktyce stosowania zatrzymania oraz wnioski o charakterze organizacyjnym i systemowym.

W badaniu uczestniczyli prokuratorzy wszystkich prokuratur regionalnych oraz prokuratorzy Departamentu Postępowania Przygotowawczego, Departamentu do Spraw Przestępczości Gospodarczej oraz Departamentu do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji Prokuratury Krajowej.

Zażalenia na zatrzymanie

Zażalenie na zatrzymanie (na podstawie art. 246 k.p.k.) wniesiono w 241 spośród 361 zbadanych spraw.

Zgodnie z art. 246 k.p.k. „w zażaleniu zatrzymany może domagać się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości jego zatrzymania”. W ramach rozpoznania zażalenia sąd dokonywał więc oceny trzech aspektów zatrzymania:

• legalności – czy zatrzymanie miało podstawę prawną i zostało dokonane przez uprawniony organ;
• zasadności – czy istniały konkretne, rzeczywiste przesłanki uzasadniające pozbawienie wolności;
• prawidłowości – czy czynność została przeprowadzona zgodnie z przepisami oraz z poszanowaniem praw osoby zatrzymanej.

Jedynie w 26 z 241 spraw sądy nie uwzględniły zażaleń, uznając zatrzymanie za legalne, prawidłowe i zasadne. 

Najczęstszą przyczyną uwzględniania zażaleń było stwierdzenie niezasadności zatrzymań, w szczególności z uwagi na brak okoliczności faktycznych uzasadniających zastosowanie tego środka oraz naruszenie zasady proporcjonalności. W uzasadnieniach rozstrzygnięć podkreślano, że zastosowanie środka przymusu nie było oparte na konkretnych przesłankach faktycznych uzasadniających ingerencję w wolność osobistą.

Wśród najczęściej wskazywanych przez sądy powodów kwestionowania zatrzymań – przede wszystkim w zakresie ich zasadności – wskazywano:

• niewysyłanie wezwań do podejrzanych w sprawach trwających od wielu lat, mimo że materiał dowodowy był już w znacznej części zgromadzony, a osoby zatrzymane wiedziały o toczącym się postępowaniu;
• stosowanie zatrzymania w sprawach wieloosobowych wyłącznie z przypuszczenia, że podejrzani nie stawią się na wezwanie lub będą uzgadniać linię obrony – mimo braku realnych przesłanek utrudniania postępowania;
• niestosowanie wezwań mimo ustalonego miejsca zamieszkania i pracy podejrzanego;
• kierowanie wezwań z bardzo krótkim terminem do stawiennictwa, bez uwzględnienia czasu doręczenia, a następnie zarządzanie zatrzymania i przymusowego doprowadzenia mimo braku potwierdzenia odbioru korespondencji.
   

Zatrzymanie „policyjne” na podstawie art. 244 k.p.k.

Zatrzymanie na podstawie art. 244 k.p.k. jest dokonywane przez Policję, bez uprzedniego postanowienia prokuratora, w razie „uzasadnionego przypuszczenia” popełnienia przestępstwa oraz wystąpienia przesłanki szczególnej, w tym obawy ucieczki, ukrycia się, zatarcia śladów przestępstwa albo niemożności ustalenia tożsamości.

Zatrzymania policyjne dokonane w trybie art. 244 k.p.k. stanowiły 68% badanych spraw (248 z 361). 

W tej grupie zażalenia na zatrzymanie wniesiono w 160 przypadkach. W 22 sprawach sądy uznały zatrzymanie za legalne, prawidłowe i zasadne, a w 2 przypadkach pozostawiono zażalenie bez rozpoznania z uwagi na jego wniesienie po terminie. W pozostałych 136 sprawach zażalenia zostały uwzględnione w całości lub w części.

W uzasadnieniu postanowień sądy najczęściej wskazywały brak realnych, konkretnych podstaw do przyjęcia obawy ucieczki lub matactwa, stosowanie zatrzymania mimo możliwości wcześniejszego wezwania oraz naruszenie zasady proporcjonalności.

Zatrzymanie na podstawie postanowienia prokuratora – art. 247 k.p.k.

Zatrzymanie na podstawie art. 247 k.p.k. następuje na mocy postanowienia prokuratora. Prokurator może zarządzić zatrzymanie, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że osoba podejrzana (podejrzany) nie stawi się na wezwanie albo będzie w inny bezprawny sposób utrudniać postępowanie. Zatrzymanie może również nastąpić w sytuacji, gdy zachodzi potrzeba niezwłocznego zastosowania środka zapobiegawczego.

Zatrzymania na podstawie postanowienia prokuratora w trybie art. 247 k.p.k. stanowiły 31% badanych spraw (113 z 361). 

W tej grupie zażalenia na zatrzymanie wniesiono w 81 przypadkach. Jedynie w 4 sprawach sądy uznały zatrzymanie za legalne, prawidłowe i zasadne. W pozostałych 77 sprawach sądy uwzględniały zażalenia w całości lub w części.

Uwzględniając zażalenia, sądy najczęściej podnosiły brak wykazania konkretnych okoliczności uzasadniających obawę, że podejrzany nie stawiłby się na wezwanie organu procesowego, zwłaszcza w sprawach prowadzonych od wielu lat i zaawansowanych dowodowo. Podobnie sądy negatywnie oceniały niewykazanie realnej potrzeby niezwłocznego zastosowania środka zapobiegawczego oraz lakoniczne uzasadnienia postanowień o zatrzymaniu, ograniczające się do powielenia treści art. 247 k.p.k., bez wskazania konkretnych okoliczności faktycznych.

Niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie 

Zgodnie z art. 552 § 4 k.p.k. odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługują w wypadku niewątpliwie niesłusznego zatrzymania. 

„Niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie” oznacza takie zatrzymanie, które – w świetle całokształtu okoliczności sprawy – nie powinno było w ogóle zostać zastosowane, nawet jeśli formalnie oparto je na przepisach, przy czym jego niesłuszność musi mieć charakter oczywisty (niewątpliwy).

Postępowanie w tym przedmiocie ma charakter niezależny od postępowania zażaleniowego – niewniesienie zażalenia na zatrzymanie lub nieuwzględnienie zażalenia przez sąd nie wyklucza późniejszego uznania zatrzymania za niewątpliwie niesłuszne w rozumieniu art. 552 § 4 k.p.k. i przyznania odszkodowania lub zadośćuczynienia. Sytuacja taka wystąpiła w 26 badanych przypadkach – w postępowaniu zażaleniowym sądy uznały zatrzymania za legalne, prawidłowe i zasadne, natomiast w odrębnym postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 552 § 4 k.p.k. zatrzymania te zostały uznane za „niewątpliwie niesłuszne”.

We wszystkich 361 badanych sprawach sąd stwierdził, iż zatrzymanie było „niewątpliwie niesłuszne” (było to kryterium wyboru spraw do niniejszej analizy). 

Odszkodowanie i zadośćuczynienie

W przypadku stwierdzenia niewątpliwie niesłusznego zatrzymania sąd może przyznać odszkodowanie za poniesioną szkodę lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę.

Spośród 361 zbadanych spraw w 360 postępowaniach sądy przyznały świadczenia (odszkodowanie lub zadośćuczynienie), oddalając wniosek jedynie w jednym przypadku. Samo zadośćuczynienie za doznaną krzywdę zasądzono w 301 sprawach. W 52 sprawach przyznano zarówno odszkodowanie, jak i zadośćuczynienie, a w 7 sprawach wyłącznie odszkodowanie.

W sprawach dotyczących zatrzymań dokonanych na podstawie art. 244 k.p.k. (zatrzymanie policyjne) łączna kwota przyznanych świadczeń wyniosła 1 446 482 zł i objęła 332 osoby.

W sprawach dotyczących zatrzymań na podstawie art. 247 k.p.k. (zatrzymanie na mocy postanowienia prokuratora) łączna kwota świadczeń wyniosła 1 794 473 zł i została przyznana 131 osobom.

Łączna kwota zasądzonych odszkodowań i zadośćuczynień wyniosła 3 240 955 zł i została przyznana na rzecz 463 osób. Wysokość zasądzonych kwot była zróżnicowana i mieściła się w przedziale od 1 zł do 400 000 zł.

Przy ustalaniu wysokości świadczeń sądy uwzględniały przede wszystkim czas trwania zatrzymania, jego skutki dla życia zawodowego i osobistego osoby zatrzymanej, a także intensywność i charakter doznanej krzywdy.

W sprawozdaniu przeanalizowano również praktykę w zakresie rozważania roszczeń regresowych wobec osób, których bezprawne działania doprowadziły do powstania szkody po stronie Skarbu Państwa. Ustalono, że praktyka ta nie była jednolita, w szczególności w zakresie każdorazowego badania zasadności dochodzenia roszczeń zwrotnych oraz właściwego dokumentowania podejmowanych decyzji.

Wnioski końcowe

We wnioskach końcowych podkreślono, iż zatrzymanie – jako środek przymusu polegający na krótkotrwałym pozbawieniu wolności, ingerujący w konstytucyjnie chronioną wolność osobistą – może być stosowane wyłącznie przy rzeczywistym spełnieniu ustawowych przesłanek oraz z zachowaniem zasady proporcjonalności i niezbędności.

Najistotniejszym wnioskiem płynącym z analizy jest konieczność każdorazowej, rzetelnej oceny potrzeby zastosowania tego środka.

Zatrzymanie nie może być regułą ani działaniem automatycznym, lecz rozwiązaniem o charakterze szczególnym, dopuszczalnym w sytuacji, gdy brak jest realnej możliwości osiągnięcia celu postępowania w sposób mniej ingerujący w wolność osobistą.

Zidentyfikowano również potrzebę bardziej aktywnego nadzoru nad prawidłowością stosowania zatrzymania oraz reagowania na stwierdzone przez sądy nieprawidłowości, w tym poprzez wyciąganie wniosków organizacyjnych i szkoleniowych.

Wskazano również na konieczność podnoszenia jakości uzasadnień decyzji procesowych, tak aby w sposób przejrzysty i oparty na materiale dowodowym wykazywały one przesłanki dokonania zatrzymania.

Sprawozdanie stanowi podstawę do dalszych działań o charakterze organizacyjnym, nadzorczym i szkoleniowym.
 

prok. Przemysław Nowak
Rzecznik Prasowy
Prokuratury Krajowej