Powiatowa Stacja Sanitarno-
Epidemiologiczna w Miechowie

31 maja obchodzimy Światowy Dzień bez Tytoniu – globalną inicjatywę Światowej Organizacji Zdrowia, której celem jest ochrona zdrowia publicznego przed skutkami palenia tytoniu i używania nikotyny. W 2026 roku WHO prowadzi kampanię pod hasłem „Unmasking the appeal – countering nicotine and tobacco addiction”, czyli „Zdemaskować atrakcyjność – przeciwdziałać uzależnieniom od nikotyny i tytoniu”. Hasło podkreśla konieczność ujawniania strategii marketingowych przemysłu tytoniowego, szczególnie tych kierowanych do młodych ludzi.

Dlaczego ten dzień jest tak ważny?

Palenie i używanie wyrobów nikotynowych pozostaje jednym z najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego. Szczególnie narażone są dzieci i młodzież, do których kierowane są coraz bardziej agresywne i atrakcyjne strategie marketingowe. Na rynku dostępne są m.in.: papierosy tradycyjne, skręcane, e‑papierosy, tytoń podgrzewany, fajki wodne, fajki klasyczne oraz woreczki nikotynowe.

W ostatnich latach szczególnie szybko rośnie popularność e‑papierosów wśród nastolatków. Urządzenia te często wyglądają jak pendrive’y, kosmetyki czy gadżety elektroniczne, przez co łatwo je ukryć przed dorosłymi.

Co to są e‑papierosy?

E‑papieros to urządzenie, które umożliwia inhalację aerozolu powstającego z podgrzanego płynu — z nikotyną lub bez niej. Do tej kategorii zalicza się zarówno urządzenia jednorazowe, jak i wielokrotnego użytku, wyposażone w kartridże, zbiorniki lub pojemniki z liquidem.

Co mogą zawierać e‑papierosy?

E‑papierosy nie są bezpieczną alternatywą dla tradycyjnych papierosów. Wytwarzany przez nie aerozol może zawierać liczne substancje toksyczne, m.in.:

• glikol propylenowy i glicerynę — drażniące drogi oddechowe;
• benzopiren — związek o działaniu rakotwórczym;
• aldehyd octowy — toksyczny dla wątroby, potencjalnie rakotwórczy;
• akroleinę — powstającą przy podgrzewaniu liquidu, silnie drażniącą i powiązaną z chorobami płuc;
• nikotynę — substancję silnie uzależniającą;
• aceton — drażniący skórę i błony śluzowe;
• syntetyczne aromaty (np. diacetyl) — mogące prowadzić do ciężkich uszkodzeń płuc;
• substancje psychoaktywne, w tym CBD.

Hasło WHO  – co oznacza?

Kampania „Unmasking the appeal” zwraca uwagę na:

• agresywne strategie marketingowe przemysłu tytoniowego i nikotynowego,
• promowanie „nowoczesnych” produktów, takich jak e‑papierosy, saszetki nikotynowe czy syntetyczne urządzenia nikotynowe,
• budowanie atrakcyjnego wizerunku tych produktów wśród młodzieży,
• konieczność ochrony społeczeństwa przed uzależnieniem, zwłaszcza najmłodszych.

Państwowa Inspekcja Sanitarna kontynuuje również własną kampanię edukacyjną „Nowe formy – stare pułapki”, podkreślając, że nowe produkty nikotynowe niosą realne ryzyko zdrowotne.

Skala problemu – dane epidemiologiczne

Według badań GYTS z 2022 r.:

• 11,7% młodzieży w wieku 13–15 lat pali papierosy tradycyjne;
• 22,3% w tej samej grupie używa e‑papierosów.

Oznacza to, że e‑papierosy stały się najczęściej wybieranym produktem nikotynowym wśród nastolatków.

Dlaczego palenie szkodzi?

Proces produkcji papierosów obejmuje wieloetapową obróbkę chemiczną, podczas której do tytoniu dodawane są substancje konserwujące, aromatyzujące oraz poprawiające właściwości spalania. W rezultacie wraz z dymem tytoniowym do organizmu dostaje się około 7 tysięcy związków toksycznych, z czego ponad 70 ma działanie rakotwórcze. Wśród nich znajdują się m.in. aceton, arsen, cyjanowodór, kadm, amoniak, tlenek węgla, metanol, DDT, toluen czy butan — substancje znane z wysokiej toksyczności.

Chociaż w aerozolu z podgrzewanego tytoniu stwierdza się niższe stężenia części substancji toksycznych niż w dymie z papierosów tradycyjnych, różnice te są często niewielkie. Przykładowo zawartość formaldehydu w aerozolu z podgrzewanego tytoniu wynosi około 82%, a akroleiny około 85% poziomu obserwowanego w dymie papierosowym. Oznacza to, że mimo redukcji niektórych związków, ekspozycja na wiele toksyn pozostaje znacząca.

Badania dotyczące aerozolu z e‑papierosów również potwierdzają obecność licznych substancji szkodliwych i potencjalnie szkodliwych. Wykrywane są m.in. metale ciężkie (chrom, nikiel, ołów), związki karbonylowe (np. formaldehyd), nitrozoaminy oraz cząstki krzemu. Stężenia tych substancji są wystarczające, aby wiązać się z ryzykiem zdrowotnym, w tym z możliwością rozwoju chorób układu oddechowego, sercowo‑naczyniowego oraz nowotworów.

Na rynku pojawiły się również woreczki nikotynowe, będące saszetkami z materiału wiskozowego wypełnionymi syntetyczną nikotyną oraz dodatkami smakowymi. Produkty te dostępne są w różnych wariantach smakowych i w szerokim zakresie stężeń nikotyny — często wyższych niż w papierosach tradycyjnych, co zwiększa ryzyko szybkiego rozwoju uzależnienia. Analizy laboratoryjne wykazały w nich obecność m.in. formaldehydu, chromu, amoniaku oraz śladowych ilości niklu, co potwierdza, że nie są to produkty wolne od substancji toksycznych.

Skutki zdrowotne palenia i używania nikotyny

Używanie e‑papierosów może prowadzić do wielu niekorzystnych skutków zdrowotnych, takich jak:

• podrażnienie oczu, gardła i jamy ustnej;
• kontaktowe zapalenie skóry, oparzenia;
• EVALI – ostre uszkodzenie płuc związane z wapowaniem;
• krwawienie do pęcherzyków płucnych;
• zarostowe zapalenie oskrzelików;
• zwiększone ryzyko nowotworów.

Dodatkowo:

• pogarszają koncentrację, pamięć i nastrój;
• zwiększają prawdopodobieństwo sięgnięcia po tradycyjne papierosy;
• prowadzą do szybkiego uzależnienia od nikotyny — nawet przy okazjonalnym używaniu.

Bierne palenie jest równie niebezpieczne – WHO podkreśla, że naraża na choroby osoby, które nigdy nie paliły.

Szacuje się, że rocznie z powodu palenia na świecie umiera przedwcześnie 5 mln ludzi i liczba ta stale rośnie. Oczekiwana długość życia osób palących jest krótsza o ok.10 lat niż u osób nigdy nie palących. Niezależnie od wieku i liczby lat palenia zaprzestanie używania tytoniu przynosi wymierne korzyści zdrowotne!

Rzucenie palenia przed ukończeniem 40 roku życia zmniejsza ryzyko zgonu z powodu chorób odtytoniowych około 90%. Nawet odstawienie papierosów w późniejszym wieku jest korzystne! Powoduje, że zagrożenie zachorowaniem na choroby odtytoniowe spada w sposób ciągły wraz z upływem czasu od zaprzestania palenia. widzenia zdrowia publicznego.

Mity i fakty dotyczące palenia

Stwierdzenie	Mit / Fakt	Wyjaśnienie
„Kilka papierosów dziennie nie szkodzi”	Mit	Nawet pojedynczy papieros dostarcza do organizmu tysiące toksyn, w tym dziesiątki substancji rakotwórczych. Organizm nie ma możliwości „zneutralizowania” tej dawki. Nikotyna szybko prowadzi do uzależnienia, co zwykle skutkuje zwiększaniem liczby wypalanych papierosów.
„Cienkie papierosy (slimy) są mniej szkodliwe”	Mit	Niezależnie od grubości papierosa, skład chemiczny dymu pozostaje równie toksyczny. Palacze slimów często zaciągają się głębiej lub palą ich więcej, co dodatkowo zwiększa narażenie na szkodliwe substancje.
„Bierne palenie szkodzi bardziej”	Fakt	Osoby niepalące wdychają dym główny i boczny. Ten drugi zawiera nawet kilkadziesiąt razy więcej niektórych toksyn (np. tlenku węgla). Bierne palenie może prowadzić do takich samych chorób jak aktywne palenie.
„Palenie uspokaja”	Mit	Nikotyna chwilowo pobudza ośrodek nagrody, ale jej poziom szybko spada, wywołując napięcie i dyskomfort. Palacz interpretuje to jako stres, choć jest to objaw głodu nikotynowego. Powstaje błędne koło „uspokajania się” papierosem.
„Po rzuceniu palenia zawsze się tyje”	Fakt	Zmiany metaboliczne i zastępowanie nawyku palenia podjadaniem mogą prowadzić do przyrostu masy ciała, ale odpowiednie przygotowanie i plan działania pozwalają temu zapobiec.
„E‑papierosy i tytoń podgrzewany są mniej szkodliwe”	Mit	W aerozolu e‑papierosów i urządzeń podgrzewających tytoń wykrywa się metale ciężkie, formaldehyd i inne toksyny. Brakuje badań długoterminowych, ale już dziś wiadomo, że wpływają negatywnie na układ oddechowy i krążenia.
„E‑papierosy bez nikotyny są bezpieczne”	Mit	Podgrzewanie glikolu propylenowego, gliceryny i aromatów prowadzi do powstawania substancji drażniących i toksycznych, m.in. formaldehydu. Mogą one uszkadzać tkankę płucną i sprzyjać chorobom układu oddechowego.
„Woreczki nikotynowe są bezpieczne”	Mit	Zawierają syntetyczną nikotynę często w wysokich stężeniach oraz substancje takie jak formaldehyd czy amoniak. Mogą szkodzić jamie ustnej i ogólnemu zdrowiu. Brakuje badań nad skutkami długotrwałego stosowania.

Manipulacje przemysłu tytoniowego

Firmy tytoniowe stosują liczne techniki, by przyciągnąć młodych użytkowników:

• projektują urządzenia przypominające modne akcesoria;
• oferują atrakcyjne smaki (owoce, słodycze, napoje);
• przedstawiają produkty jako „nowoczesne” lub „mniej szkodliwe”;
• wykorzystują influencerów i media społecznościowe;
• budują narrację o „wolności wyboru” i „stylu życia”.

To celowe działania mające na celu uzależnienie kolejnych pokoleń.

Co możesz zrobić?

• Rodzice i opiekunowie: rozmawiajcie z dziećmi o zagrożeniach i bądźcie dobrym przykładem.
• Nauczyciele: włączajcie tematykę profilaktyki nikotynowej do zajęć.
• Uczniowie: bądźcie świadomi manipulacji marketingowych i dbajcie o własne zdrowie.
• Osoby chcące rzucić palenie: skorzystajcie z Telefonicznej Poradni Pomocy Palącym – 801 108 108 (pon.–pt., 9:00–21:00).

Najważniejsze zmiany w ustawie antytytoniowej (maj 2025)

Nowelizacja wprowadziła m.in.:

• zakaz sprzedaży e‑papierosów (również beznikotynowych) i woreczków nikotynowych osobom <18 lat;
• zakaz sprzedaży tych produktów online i w automatach;
• całkowity zakaz reklamy i promocji;
• rozszerzenie zakazu używania e‑papierosów w miejscach publicznych (szkoły, restauracje, place zabaw, przystanki).

Kampania społeczna

Z okazji Światowego Dnia bez Tytoniu udostępniamy:

• broszury edukacyjne dla uczniów, rodziców i nauczycieli;
• quiz „Sprawdź, czy jesteś odporny na manipulację”;
• plakat informacyjny.