Powiatowa Stacja Sanitarno-
Epidemiologiczna w Ostrowi Mazowieckiej

Jeszcze kilkanaście lat temu kontakt z kleszczami kojarzył się głównie z wyprawami do lasu. Dziś można je spotkać niemal wszędzie, w parkach, ogrodach, na miejskich terenach zielonych czy łąkach. Sprzyjają temu zmiany klimatyczne, w szczególności łagodniejsze zimy i wydłużające się okresy ciepłej pogody. Warunki te przyczyniają się do wydłużenia sezonu aktywności kleszczy oraz rozszerzania obszaru ich występowania.

Wzrost liczby kontaktów z kleszczami może przyczyniać się do zwiększenia ryzyka zachorowania na choroby odkleszczowe. Najczęściej rozpoznawaną chorobą przenoszoną przez kleszcze jest bakteryjna choroba zakaźna borelioza. Mimo, że wiedza na temat boreliozy stale się zwiększa, nadal funkcjonuje wiele mitów z nią związanych. Warto więc wiedzieć, jak dochodzi do zakażenia, jakie są objawy oraz w jaki sposób można skutecznie zmniejszyć ryzyko zachorowania.

Co powoduje boreliozę?

Boreliozę wywołują bakterie z rodzaju Borrelia. Są to bakterie należące do krętków, które dzięki spiralnemu kształtowi i sposobowi poruszania mogą przemieszczać się w różnych tkankach organizmu. Z tego powodu zakażenie nie ogranicza się wyłącznie do skóry, ale może obejmować również inne narządy. Średnio w Polsce bakterie Borrelia występują u około 10-15% kleszczy, jednak w regionach o najwyższym ryzyku, takich jak województwa podlaskie, warmińsko-mazurskie, lubelskie i mazowieckie, odsetek zakażonych osobników może sięgać nawet 30-60%.

Jak dochodzi do zakażenia?

Do zakażenia dochodzi podczas wkłucia i żerowania zakażonego kleszcza. Bakterie Borrelia znajdują się w jego przewodzie pokarmowym i w trakcie pobierania krwi przemieszczają się do gruczołów ślinowych, skąd wraz ze śliną kleszcza mogą zostać przeniesione do organizmu człowieka.

Ryzyko zakażenia zwiększa się wraz z czasem żerowania kleszcza. W większości przypadków istotnie wzrasta po około 24 godzinach od wkłucia, choć w rzadkich sytuacjach transmisja bakterii może nastąpić wcześniej. Warto jednak pamiętać, że samo wkłucie się przez kleszcza nie oznacza jeszcze zachorowania na boreliozę ponieważ nie każdy kleszcz jest zakażony.

Wkłucie kleszcza często pozostaje niezauważone, zwłaszcza spowodowane przez młode stadia rozwojowe, które są bardzo małe. Kleszcze mogą wydzielać w ślinie substancje znieczulające i ograniczające miejscową reakcję zapalną. Dlatego po każdym pobycie w lesie, parku czy na łące warto dokładnie obejrzeć całe ciało i jak najszybciej usunąć zauważonego kleszcza.

Jak przebiega borelioza?

Objawy boreliozy zmieniają się wraz z rozwojem zakażenia. U części osób choroba ogranicza się do zmian skórnych, u innych może z czasem objąć układ nerwowy, stawy lub serce.  Miejsce wkłucia warto obserwować przez kolejne tygodnie. W przypadku wystąpienia wskazanych poniżej objawów po kontakcie z kleszczem, należy zasięgnąć konsultacji medycznej.

W fazie wczesnej (kilka dni lub tygodni od wkłucia):

• Rumień wędrujący: stopniowo powiększająca się czerwona plama, zwykle większa niż 5 cm, czasem z przejaśnieniem w części centralnej.
• Objawy grypopodobne: gorączka, dreszcze, osłabienie, zmęczenie, bóle głowy oraz mięśni.

Późniejsze objawy mogą pojawić się po tygodniach, miesiącach, a niekiedy później. Ich wystąpienie zależy od postaci zakażenia są to:

• Bóle stawów: najczęściej obejmują duże stawy, np. kolana, i mogą nawracać.
• Neuroborelioza: silne bóle głowy, porażenie nerwu twarzowego (np. opadanie kącika ust) oraz drętwienie lub mrowienie kończyn.
• Zaburzenia pracy serca: zaburzenia przewodzenia i rytmu, omdlenia, duszność lub ból w klatce piersiowej.

Leczenie po zdiagnozowaniu dobiera lekarz, ponieważ wybór antybiotyku i długość terapii zależą od postaci choroby, wieku pacjenta, ciąży, alergii i innych czynników. Wczesna terapia znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju późnych powikłań.

Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia?

Najskuteczniejszym sposobem ochrony przed boreliozą jest zapobieganie wkłuciom przez kleszcze oraz ich szybkie usuwanie ze skóry. Podczas spacerów po lesie, parku czy w wysokiej trawie warto nosić odzież zakrywającą jak największą powierzchnię ciała, stosować repelenty oraz unikać przechodzenia przez gęste zarośla. Po powrocie do domu należy dokładnie obejrzeć całe ciało, zwracając szczególną uwagę na pachy, pachwiny, okolice za uszami, zgięcia kolan oraz inne miejsca, w których skóra jest cienka i wilgotna.

Choć całkowite uniknięcie kontaktu z kleszczami nie jest możliwe, odpowiednia profilaktyka i szybka reakcja po ukłuciu pozwalają znacząco ograniczyć ryzyko zakażenia oraz rozwoju boreliozy.

 

Autor: Piotr Sławiński

Sekcja Laboratoryjna Mikrobiologii Lekarskiej

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Ostrowi Mazowieckiej