Regionalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska w Bydgoszczy

Co to jest rezerwat przyrody?

Najwyższą formę ochrony przyrody w województwie kujawsko-pomorskim stanowią rezerwaty przyrody. Zgodnie z ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2026 r. poz. 13) obejmują one obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także siedliska roślin, zwierząt i grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi.

Kto tworzy rezerwaty przyrody?

Uznanie ze rezerwat przyrody następuje w drodze aktu prawa miejscowego, w formie zarządzenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska, które określa jego nazwę, położenie, przebieg granicy i otulinę, jeżeli została wyznaczona, cele ochrony oraz rodzaj, typ i podtyp rezerwatu, a także sprawującego nad nim nadzór.

Rezerwaty przyrody w województwie kujawsko-pomorskim

Na obszarze województwa kujawsko-pomorskiego znajduje się 113 rezerwatów przyrody o powierzchni 10157,45 ha. Wśród nich 19 nowych rezerwatów zostało powołanych w latach 2024-2025, w ramach ogólnopolskiej inicjatywy 100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych.

Większość z nich stanowią rezerwaty leśne, w 58 rezerwatach chronione są między innymi:

- grądy, wielogatunkowe lasy liściaste, zazwyczaj z przewagą grabów i dębów oraz z udziałem różnych innych gatunków, występujące na przykład w rezerwatach: „Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego”, „Zbocza Brdy”, „Dęby Węgrzynowskie” i „Kruszyn”,

- buczyny, zbiorowiska roślinne z dominacją buka, między innymi w rezerwatach: „Buczyna”, „Gaj Krajeński” i „Jamy”,

- łęgi, występujące na przykład w rezerwatach: „Łęgi na Ostrowiu Panieńskim” i „Wielka Kępa”,

- bory i lasy bagienne, między innymi w rezerwatach: „Augustowo”, „Kuźnica” i „Lutowo”,

- stanowisko cisa pospolitego Taxus baccata zachowane w najstarszym rezerwacie przyrody w Polsce i jednym z najstarszych w Europie „Cisy Staropolskie imienia Leona Wyczółkowskiego”.

Cenne ekosystemy torfowisk regionu zachowały się na terenie 23 rezerwatów torfowiskowych, takich jak np. „Bagna nad Stążką”, „Bagno Grzybna”, „Linje”, „Okonek” i „Stręszek”, „Jeziorka Kozie” oraz nowych rezerwatów położonych w Borach Tucholskich: „Torfowisko Rytki”, „Torfowisko Jezierzba”, „Torfowisko Okoniny”, „Torfowisko Mikołajskie” i „Brzozowe Bagno”. Do najciekawszych gatunków występujących na tych siedliskach należą między innymi: rosiczki (okrągłolistna Drosera rotundifolia i długolistna Drosera anglica), torfowce (kończysty Sphagnum fallax, brunatny Sphagnum fuscum, magellański Sphagnum magellanicum) i wełnianka pochwowata Eriophorum vaginatum. Na obszarach rezerwatów chronione są również siedliska takie jak brzezina bagienna i bór sosnowy bagienny, często z licznie występującym bagnem zwyczajnym.

W 7 rezerwatach florystycznych ochroną objęte zostały stanowiska między innymi: wiśni karłowatej Cerasus fruticosa (w rezerwatach „Rejna” i „Tarkowo”), śnieżyczki przebiśnieg Galanthus nivalis (w rezerwacie „Śnieżynka”), reliktowej brzozy niskiej Betula humilis (w rezerwacie „Łąki Ślesińskie”) oraz las grądowy z licznym udziałem kwitnących i owocujących okazów bluszczu pospolitego Hedera helix (w rezerwacie „Hedera”).

Unikatowa roślinność kserotermiczna zachowała się w 3 rezerwatach stepowych, takich jak np.: „Zbocza Płutowskie”, „Góra św. Wawrzyńca” i „Ostnicowe Parowy Gruczna”. Większość zbiorowisk kserotermicznych to fitocenozy półnaturalne. Podejmowane działania z zakresu ochrony czynnej, polegające na ograniczaniu zarastania zboczy przez koszenie lub wypas, wycinanie krzewów i drzew, pozwalają na zachowanie rzadkich i chronionych gatunków stepowych, takich jak ostnica Jana Stipa joannis, miłek wiosenny Adonis vernalis i wężymord stepowy Scorzonera purpurea.

Krajobrazy o cechach naturalnych zostały zachowane w 8 rezerwatach krajobrazowych. Ochroną objęto krajobrazy między innymi dolin rzek: Brdy, Brynicy, Osy, Stążki i Mieni w rezerwatach: „Dolina Rzeki Brdy”, „Jar Brynicy”, „Źródła Rzeki Stążki”, „Dolina Osy” i „Przełom Mieni”.

Z kolei celami ochrony 7 rezerwatów faunistycznych na terenie regionu kujawsko-pomorskiego są między innymi miejsca lęgowe i żerowiska ptaków błotnych i wodnych, miejsca lęgowe kolonii czapli siwej, m.in. na obszarze „Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia”, „Jeziora Rakutowskiego” oraz środowisko wodne i ryby w nim bytujące, to jest środowisko pstrąga, łososia, troci i certy na terenie rezerwatu „Rzeka Drwęca”.

Ponadto na obszarze województwa utworzone zostały: 4 rezerwaty wodne, np. „Jezioro Zdręczno”, „Jezioro Wieleckie”, w celu zachowania kompleksu ekosystemów wodnych, wód jezior ze zbiorowiskami roślin i gatunkami zwierząt; 1 rezerwat słonoroślowy „Ciechocinek” w celu ochrony bogatego zespołu słonorośli; 2 rezerwaty przyrody nieożywionej „Gościąż” i „Czarcie Góry”, w których zachowano naturalny zbiornik wodny o unikalnej w skali kraju specyfice i charakterze osadów dennych oraz miejsca występowania procesów geomorfologicznych - ruchów masowych, w szczególności aktywnych, rozległych osuwisk.

Regionalny dyrektor ochrony środowiska prowadzi rejestr rezerwatów na obszarze województwa. Ponadto ustanawia plany ochrony lub zadania ochronne dla każdego rezerwatu, w celu określenia zakresu działań ochronnych niezbędnych dla zachowania celów ochrony rezerwatów.

Czy można wchodzić do rezerwatu przyrody?

Regionalny dyrektor ochrony środowiska może wyrazić zgodę na prowadzenie badań naukowych w rezerwacie, wyznaczyć szlaki, między innymi piesze, rowerowe, kajakowe, w celach edukacyjnych, turystycznych i rekreacyjnych.

W województwie kujawsko-pomorskim znajduje się 29 rezerwatów przyrody dostępnych dla odwiedzających.

Czego nie wolno robić w rezerwacie?

Zakazy obowiązujące w rezerwatach przyrody oraz odstępstwa od nich zostały określone w art. 15 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.  Powyższa ustawa określa 26 zakazów, wśród nich są między innymi:

- budowy lub przebudowy obiektów budowlanych i urządzeń technicznych, z wyjątkiem obiektów i urządzeń służących celom rezerwatu przyrody;

- chwytania lub zabijania dziko występujących zwierząt, zbierania lub niszczenia jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych zwierząt, umyślnego płoszenia zwierząt kręgowych, zbierania poroży, niszczenia nor, gniazd, legowisk i innych schronień zwierząt oraz ich miejsc rozrodu;

- polowania, z wyjątkiem obszarów wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych ustanowionych dla rezerwatu przyrody;

- pozyskiwania, niszczenia lub umyślnego uszkadzania roślin oraz grzybów;

- użytkowania, niszczenia, umyślnego uszkadzania, zanieczyszczania i dokonywania zmian obiektów przyrodniczych, obszarów oraz zasobów, tworów i składników przyrody;

- zmiany stosunków wodnych, regulacji rzek i potoków, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody;

- pozyskiwania skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, minerałów i bursztynu;

- niszczenia gleby lub zmiany przeznaczenia i użytkowania gruntów;

- palenia ognisk i wyrobów tytoniowych oraz używania źródeł światła o otwartym płomieniu, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;

- zbioru dziko występujących roślin i grzybów oraz ich części, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;

- połowu ryb i innych organizmów wodnych, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych;

- ruchu pieszego, rowerowego, narciarskiego i jazdy konnej wierzchem, z wyjątkiem szlaków i tras narciarskich wyznaczonych przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;

- ruchu pojazdów poza drogami publicznymi i wskazanymi przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;

- zakłócania ciszy;

- używania łodzi motorowych i innego sprzętu motorowego, uprawiania sportów wodnych i motorowych, pływania i żeglowania, z wyjątkiem akwenów lub szlaków wyznaczonych przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;

- biwakowania, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;

- prowadzenia badań naukowych bez zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska;

- organizacji imprez rekreacyjno-sportowych bez zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska.

Powyższe zakazy nie dotyczą:

1. Wykonywania zadań wynikających z planu ochrony lub zadań ochronnych;

2. Prowadzenia akcji ratowniczej oraz działań związanych z bezpieczeństwem powszechnym;

3. Wykonywania zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa;

4. Obszarów objętych ochroną krajobrazową w trakcie ich gospodarczego wykorzystywania przez jednostki organizacyjne, osoby prawne lub fizyczne oraz wykonywania prawa własności zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego.

Regionalny dyrektor ochrony środowiska na podstawie art. 15 ust. 5 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody może zezwolić na obszarze rezerwatu przyrody na odstępstwa od zakazów, jeżeli jest to uzasadnione wykonywaniem badań naukowych lub celami edukacyjnymi, kulturowymi, turystycznymi, rekreacyjnymi lub sportowymi, lub celami kultu religijnego i nie spowoduje to negatywnego oddziaływania na cele ochrony przyrody rezerwatu przyrody.