Regionalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska w Bydgoszczy

Choć to sowy nocne, zimą, gdy dni są krótkie, a dostęp do pokarmu trudniejszy, puszczyki często polują również za dnia. Zimą nie gardzą niczym – polują na gryzonie, małe ptaki, a w razie głodu żerują na padlinie, fot. Dawid Bryliński RDOŚ w Bydgoszczy

Sowy żyją nie tylko w starych, pełnych dziupli lasach – można je spotkać prawie we wszystkich środowiskach! Żyją wszędzie tam, gdzie mogą znaleźć bezpieczne miejsce do odbycia lęgu i teren do polowań. Ich rozmieszczenie i środowisko życia jest bardzo zróżnicowane. Puszczyki i uszatki można spotkać w miejskich parkach i na cmentarzach, natomiast pójdźki – na łące z głowiastymi wierzbami. Na terenach otwartych i trzcinowiskach można liczyć na uszatkę błotną, a w pobliżu starego kościoła na płomykówkę. Sów wypatrywać należy również przy dużych budkach dla ptaków, w starych stodołach, czy złamanych drzewach.

Województwo kujawsko-pomorskie, dzięki zróżnicowaniu siedlisk, zapewnia dobre warunki dla tych drapieżników. W naszym regionie występuje wiele gatunków sów, zarówno w gęstych kompleksach leśnych (np. Bory Tucholskie, Puszcza Bydgoska), jak i w krajobrazie rolniczym oraz miastach. Do najczęściej spotykanych i lęgowych należą:

- Puszczyk – najpospolitsza sowa w regionie, zamieszkująca zarówno lasy, jak i parki miejskie oraz ogrody;

- Uszatka – często spotykana w zadrzewieniach śródpolnych, parkach i cmentarzach;

- Płomykówka – sowa związana z zabudowaniami, gniazdująca na strychach, w wieżach kościołów i stodołach;

- Włochatka – tajemnicza sowa leśna, której obecność potwierdzono m.in. w Puszczy Bydgoskiej;

- Pójdźka – gatunek rolniczy, związany z gospodarstwami.

W odnajdywaniu i identyfikacji sów dużo większe znaczenie ma słuch niż wzrok. Część gatunków tych ptaków przejawia aktywność nocną, a w gęstej roślinności również za dnia trudno dostrzec te doskonale maskujące się drapieżniki. Sowy głosem oznaczają terytorium, przyciągają partnera, komunikują się ze sobą i ostrzegają. Najczęściej jednak słychać zawołania terytorialne samców. Nie należy spodziewać się po nich wyłącznie pohukiwania – robi to tylko część z nich, a głosów sów można posłuchać np. na stronie internetowej http://sowy.sos.pl/atlas-rozpoznawania-sow/ albo https://xeno-canto.org/.

Gdy w lesie słyszysz sowę to znak, że przyroda ma się dobrze, bo ich obecność to:

- zdrowy ekosystem: Sowy (podobnie jak inne drapieżniki) znajdują się na szczycie łańcucha pokarmowego. Aby mogły funkcjonować, w lesie musi być odpowiednia ilość pożywienia, co świadczy o bogactwie przyrodniczym;

- wskaźnik bioróżnorodności: Sowy potrzebują odpowiednich warunków do gniazdowania (starych drzew, dziupli), co oznacza, że las nie jest nadmiernie eksploatowany;

- naturalna kontrola: Jeden ptak zjada rocznie kilkaset kilogramów gryzoni, pełniąc funkcję naturalnego sanitariusza.

Ciekawostki:

1. Chociaż typową cechą sów jest aktywność nocna, to niektóre gatunki wtórnie przystosowały się do życia w ciągu dnia. Ptakiem aktywnym w dzień, choć przede wszystkim o świcie i o zmierzchu jest sóweczka, a jej zdolność widzenia w nocy jest jeszcze gorsza niż człowieka.
2. Słuch sów wielokrotnie przewyższa czułością słuch człowieka i pozwala tym ptakom usłyszeć szmery oraz ciche głosy dobiegające nawet z gęstych roślin czy spod grubej warstwy śniegu. Sowy słyszą także dźwięki w znacznie szerszym zakresie częstotliwości niż człowiek.
3. Sowy mają czternaście kręgów szyjnych – to dwa razy więcej niż posiada człowiek. Skręt ciałem powoduje zwiększenie pola widzenia nawet do 360 stopni, co pozwala sowom widzieć praktycznie wszystko „dookoła głowy”.
4. Sowy mają zdolność do bezszelestnego lotu, co jest możliwe dzięki specjalnej budowie piór. Lotki i sterówki oraz pióra okrywowe - poza ich typowymi właściwościami umożliwiającymi latanie czy izolację cieplną - u sów pokryte są delikatnym, krótkim puchem, przypominającym aksamit.
5. W obliczu zagrożenia, sowa przez półprzymknięte oczy obserwuje otoczenie, stroszy pióra i podnosi ich kępki na głowie. Stroszenie piór ukazuje zatem stan emocjonalny sowy – zwykle zaniepokojenie lub agresję.
6. Poszczególne gatunki sów mogą polować na siebie nawzajem. I tak, w pokarmie puchacza stwierdzono większość europejskich gatunków sów. Również puszczyk przy nadarzającej się okazji chętnie upoluje pójdźkę, włochatkę czy sóweczkę.

Badaniem sów zajmuje się m.in. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska prowadząc Monitoring Sów Krajobrazu Rolniczego czy Monitoring Sów Leśnych. Lokalizacje powierzchni badawczych i wyniki z poszczególnych lat dostępne są na stronie: http://monitoringptakow.gios.gov.pl/PM-GIS/#. 

Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Bydgoszczy aktywnie angażuje się w ochronę sów, organizując akcje rozdawania budek lęgowych dla tego gatunku. W 2024 r. w ramach statutowych zadań ochrony czynnej zakupiono budki lęgowe dla dzikich ptaków, w tym m.in. sów: płomykówki, pójdźki, włochatki i puszczyka. Zastępcze miejsca lęgowe umożliwiają bezpieczne odchowanie piskląt przy niedoborze naturalnych dziupli i dotychczasowych siedlisk. Zadanie zostało sfinansowane ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu.

****

Noc Sów to ogólnopolskie wydarzenie edukacyjne, którego pomysłodawcami i organizatorami jest stowarzyszenie Jestem na pTAK!

W tym roku Noc Sów odbywa się w terminie: 27.02-01.03.2026 r., a w ramach obchodów przygotowano szereg wydarzeń edukacyjnych. Zachęcamy miłośników przyrody do wzięcia udziału w spotkaniach, podczas których będzie możliwość poznania fascynującego świata sów i nocnego życia lasu. Będzie to również doskonała okazja by zanurzyć się w świat przyrody, dźwięków i niepowtarzalnej leśnej atmosfery.

Niech nadchodząca Noc Sów będzie okazją do poznania sowich tajemnic, rozmów o ich postrzeganiu w przeszłości i znaczeniu w przyrodzie.