Zespół do spraw Sygnalistów Biura RPO

W artykule zwraca uwagę, że ustawa o ochronie sygnalistów w wielu obszarach może i powinna zostać usprawniona. Podkreśla, że druga rocznica jej obowiązywania jest dobrą okazją do zastanowienia się, czy system zgłaszania informacji o naruszeniach prawa uzyskanych w kontekście związanym z pracą spełnia pokładane w nim nadzieje oraz gdzie leżą jego największe problemy. Wskazuje, że nie potwierdziły się obawy dotyczące spodziewanego zalewu zgłoszeń, a liczba zgłoszeń dokonywanych przez sygnalistów jest obecnie niższa, niż pierwotnie zakładano.

„Jednak niewielka liczba zgłoszeń jest istotnym sygnałem dotyczącym przystępności przepisów ustawy o ochronie sygnalistów dla obywateli oraz stanu polskiej kultury w zakresie jawności i reagowania na nieprawidłowości” – stwierdza Marcin Malecko. Zaznacza jednocześnie, że wbrew często spotykanej opinii brak zgłoszeń nie powinien być dla pracodawców i organów publicznych powodem do zadowolenia, lecz raczej sygnałem alarmowym.

W odniesieniu do organów publicznych Dyrektor podkreślił, że należy przykładać dużą wagę do rzeczywistej skuteczności przepisów dotyczących ochrony przed działaniami odwetowymi. To właśnie obawa przed takimi działaniami nadal pozostaje jednym z głównych czynników zniechęcających potencjalnych sygnalistów do dokonywania zgłoszeń.

"Przepisy o ochronie sygnalistów nie istnieją w próżni. Nie będzie możliwe zapewnienie ich pełnej realizacji bez debaty publicznej opartej na zaufaniu i wspierającej kulturę jawności. Sygnaliści oprócz poczucia słuszności swoich działań potrzebują również zwykłego ludzkiego wsparcia. Polaryzacja dyskursu, ostracyzm wśród współpracowników, brutalność komentarzy w mediach społecznościowych i tworzenie treści prasowych nastawionych na generowanie negatywnych emocji pod dyktat algorytmów potrafią ich zniechęcać równie skutecznie, co wizja negatywnych konsekwencji w miejscu pracy. Brak wzajemnego szacunku w miejscu pracy i w sieci nie sprzyja dbaniu o interes publiczny. Za współtworzenie społeczeństwa, w którym wskazywanie na nieprawidłowości i odwaga cywilna są doceniane, odpowiedzialny jest więc każdy z nas."

 Skuteczna ochrona sygnalistów wymaga więc nie tylko odpowiednich przepisów i procedur, lecz także budowania zaufania oraz edukacji w zakresie upowszechniania wiedzy o ochronie sygnalistów i ich roli w systemie zgłaszania naruszeń. 

W artykule zostały podniesione również kwestie związane z ewaluacją unijnej dyrektywy o ochronie sygnalistów prowadzonej przez Komisję Europejską oraz dane statystyczne dotyczące sprawozdań z przyjmowania zgłoszeń zewnętrznych przez organy publiczne.