Polska w Turcji

ADAMPOL/POLONEZKÖY
 MARZEC 1842 –  MARZEC 2026.  184 LATA…  I CO DALEJ?

Dnia 19 marca… o ósmej godzinie po mszy w Jeni-Czyftlik, gdzie jest folwark [lazarystów] – udaliśmy się na miejsce osady, zastaliśmy już zrobiony zrąb – we środku stół, na nim chleb i sól i butelka wina – X. Superior  poświęcił przeczytawszy modlitwę błogosławieństwa, po czem położył pierwszy kamień, ja za nim w imieniu Księcia Pana… Wszyscy osadnicy łzy mieli w oczach – relacjonował księciu Adamowi  Czartoryskiemu w liście z 27 marca 1842 r. Michał Czaykowski, powstaniec listopadowy, współzałożyciel Adampola.

A w przyszłej polskiej osadzie, nazywanej wówczas „schronieniem”, przebywało wówczas czterech Polaków, żołnierzy Powstania Listopadowego wykupionych z niewoli; po miesiącu było ich już dziewięciu…

            Jak wyglądał wtedy Adampol?

Jest to obszerne pustynne miejsce, mające obwodu mil jedenaście, złożone z gór i wąwozów, pokryte dzikimi zaroślami. Są wprawdzie i lasy, ale na nic więcej użyte tylko na opał, łąk wcale nie ma. Większa część ziemi nie może być uprawiana…, reszta może być urodzajna, ale doprowadzić ją do tego stopnia trzeba rąk, wielkiej pracy i czasu, dziś nie może być wyrobioną żadnym innym narzędziem, jak tylko motyką – napisał w sierpniu 1842 r., przysłany przez księcia Czartoryskiego, ks. Michał Sadowski.

            A 60 lat później?

…zobaczyłem Adampol. Nie było wątpliwości, że to polska wieś! Na zaokrąglonym pagórkowatym terenie stały chaty o wysokich strzechach, pokryte szarymi snopkami słomy, wokół nich piętrzyły się łany brązowo-żółtych pól; ogródki osłonięte przez rozłożyste drzewa, zbiory chronione w stogach; z leśnego cmentarza wystawała mogiła; prosta, drewniana, poczerniała dzwonnica patrzyła hen w dal. Kawałkiem raju uśmiechała się do mnie ta słowiańska wieś – opisywał swoje wrażenia w sierpniu 1904 r. Karel Drož, czeski pisarz.

            Polscy wygnańcy stworzyli więc na gościnnej tureckiej ziemi nowy dom
i nową ojczyznę dla siebie i swoich potomków, gdzie mogli swobodnie objawiać swój patriotyzm, po polsku mówić, i wyznawać chrześcijańską wiarę.

            Z dumą i nadzieją zwracały się  ku Adampolowi w latach niewoli  Ojczyzny  oczy Polaków z całego świata, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości – ze wzruszeniem i radością.

            Polska osada w Turcji, postrzegana jako swoisty fenomen,  odwiedzana była przez przybyszów  z różnych kontynentów; stała się  też tematem niezliczonych - pisanych w wielu językach  - artykułów i książek.

            Dzisiejszy Adampol stracił już w dużej mierze swój dawny charakter polskiej wsi. Niepowetowaną stratą dla kultywowania polskości oraz zachowania pamięci o niezwykłych dziejach tej polskiej osady i ich bohaterach była śmierć w ostatnich latach pp. Antoniego Dochody i Lesława Ryży, właścicieli domu Ryżych,  i współtwórców Domu Pamięci Zofii Ryży.

Ale są potomkowie śp. Antoniego i śp. Lesława…, którym przypada zadanie kontynuacji ich dzieła. Ale są potomkowie i innych adampolskich osadników.
W nich przecież też drzemie cząstka ducha przodków, rękami których ta polska osada  została zbudowana… Ale nadal działa miejscowe Stowarzyszenie
Zachowania i Ochrony Dziedzictwa Kościoła Katolickiego i Cmentarza z p. Barbarą Ohotską na czele, opiekujące się – zbudowanym w 1914 r. przez polskich osadników, przy wsparciu rodaków z Ojczyzny – kościołem oraz dbające troskliwie o  cmentarz, gdzie spoczywają kolejne pokolenia mieszkańców osady oraz imienni i bezimienni polscy żołnierze walczący o wolność Ojczyzny, bohaterowie polskiej historii.

Są polskie instytucje…       

            Adampol – jako symbol i przykład niezłomności polskiego ducha, jako symbol i przykład pokojowego współżycia narodów o innej kulturze i wierze, także - jako symbol i przykład  polsko-tureckiej przyjaźni, [nie może przestać istnieć] musi  istnieć nadal!

 

Jolanta Adamska

           

 

Jolanta Adamska - historyk, naczelnik Wydziału Zagranicznego byłej Rady Ochrony Walk i Męczeństwa, twórca publikacji poświęconych miejscom pamięci narodowej w polskiej osadzie Adampol/Polonezköy. W 2012 roku Jolanta Adamska została odznaczona przez Ministra Spraw Zagranicznych Odznaką Honorową „Bene Merito” za wybitny wkład w zachowanie polskiego dziedzictwa narodowego w Turcji.