Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Bydgoszczy

Cisi strażnicy równowagi środowiskowej

Mokradła od wieków podtrzymują życie na Ziemi, pozostając cichymi sprzymierzeńcami ludzi i przyrody. Choć często niedostrzegane, pełnią kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów: chronią przed powodziami, magazynując nadmiar wody, a w czasie suszy stopniowo ją uwalniają. Działają jak naturalne filtry, poprawiając jakość wód, zanim trafią one do rzek, jezior i wód gruntowych. Mają również ogromne znaczenie w łagodzeniu zmian klimatu – potrafią magazynować wielokrotnie więcej węgla niż lasy deszczowe, spowalniając tempo globalnego ocieplenia.

 

Bioróżnorodność i wiedza zakorzeniona w tradycji

Mokradła należą do najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów na Ziemi. Są domem dla niezliczonych gatunków roślin i zwierząt – od ptaków wędrownych, przez ryby i płazy, po owady zapylające – dla wielu z nich stanowiąc ostatnie bezpieczne schronienie. Jednocześnie wspierają lokalne społeczności, zapewniając wodę pitną, pożywienie i źródła utrzymania. W wielu kulturach, zwłaszcza rdzennych, mokradła mają także wymiar duchowy i są postrzegane jako przestrzenie święte. Tradycyjna wiedza ekologiczna, oparta na uważnej obserwacji przyrody i rytmów wody, przez wieki pozwalała korzystać z ich zasobów bez naruszania delikatnej równowagi.

 

Zagrożone dziedzictwo i wspólna odpowiedzialność

Mimo swojej ogromnej wartości mokradła należą dziś do najszybciej zanikających ekosystemów na świecie. Osuszanie terenów pod uprawy i zabudowę, zanieczyszczenie wód oraz skutki zmian klimatu sprawiły, że od lat 70. XX wieku zniknęła ponad jedna trzecia światowych mokradeł. Jest to strata nie tylko przyrodnicza, ale także kulturowa i społeczna. Dlatego ich ochrona staje się wspólną odpowiedzialnością – zarówno globalną, jak i lokalną. Świętując Światowy Dzień Mokradeł, celebrujemy nie tylko same ekosystemy, lecz także pamięć, wiedzę i relację człowieka z naturą. Mokradła to żywe dziedzictwo, które łączy naukę z tradycją i przypomina, że troska o planetę często zaczyna się w miejscach cichych, niepozornych, lecz kluczowych dla życia.

 

Działania na rzecz ochrony mokradeł w Polsce – LIFE Pilica i Naturalna Nida

Wody Polskie aktywnie realizują projekty związane z renaturyzacją wód powierzchniowych, w tym z odtwarzaniem mokradeł, a jednocześnie skutecznie sięgają po środki europejskie na kolejne inicjatywy. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć jest realizowany obecnie projekt LIFE Pilica, którego celem jest poprawa jakości wód oraz zwiększenie retencji poprzez wdrażanie Planu gospodarowania wodami w dorzeczu Wisły. Projekt ma charakter kompleksowy – łączy działania techniczne, przyrodnicze i społeczne. Obejmuje m.in. współpracę z rolnikami oraz wdrażanie rozwiązań bliskich naturze, takich jak przywracanie naturalnych form koryta rzeki czy spowalnianie odpływu wód.

Równolegle Wody Polskie realizują projekt odbudowy różnorodności biologicznej doliny Nidy, dofinansowany z funduszy europejskich. Jego celem jest odbudowa korytarzy ekologicznych oraz zwiększenie retencji gruntowej. Projekt obejmuje 39 kilometrów rzeki na odcinku między Brzeźnem a Pińczowem i składa się z sześciu zadań inwestycyjnych – od usuwania barier utrudniających migrację ryb po rewitalizację zalewów i starorzeczy, które stanowią cenne siedliska dla wielu gatunków roślin i zwierząt.

 

Projekty LIFE i FEnIKS dla renaturyzacji wód w Polsce

Dużym sukcesem jest uzyskanie pozytywnej oceny Komisji Europejskiej dla projektów LIFE Drawa bis oraz LIFE for Rivers. Pierwszy z nich koncentruje się na poprawie warunków siedliskowych chronionych gatunków flory i fauny w zlewni Drawy, zgodnie z unijną polityką ochrony i odbudowy kapitału naturalnego. Drugi projekt zakłada kompleksową poprawę stanu ekologicznego rzeki Parsęty. Obejmuje działania renaturyzacyjne, których celem jest spowolnienie odpływu wód z obszaru zlewni, poprawa jakości wód oraz odtworzenie terenów podmokłych, pełniących istotne funkcje przyrodnicze i przeciwpowodziowe.

We wrześniu 2025 r. do Komisji Europejskiej trafiło 6 kolejnych wniosków o dofinansowanie projektów w ramach programu LIFE, przygotowanych z udziałem Wód Polskich i ich partnerów. Z kolei w ramach programu FEnIKS planowana jest realizacja 11 dużych projektów renaturyzacyjnych. Oznacza to zaangażowanie setek milionów złotych w działania na rzecz środowiska, przynoszące realne korzyści zarówno przyrodzie, jak i mieszkańcom.

 

Nature Restoration Law – Wody Polskie udostępniły kluczowe dane dla odtwarzania ciągłości ekologicznej rzek

Wody Polskie aktywnie wspierają także prace nad Krajowym Planem Odbudowy Zasobów Przyrodniczych. Jest to odpowiedź na wejście w życie unijnego prawa Nature Restoration Law, które zobowiązuje państwa członkowskie do odbudowy zdegradowanych ekosystemów, w tym do przywracania ciągłości ekologicznej rzek.

W ramach tych działań Wody Polskie przekazały kluczowe dane dotyczące barier migracyjnych, niezbędne do zaplanowania skutecznych działań naprawczych. Obejmują one m.in. wstępny wykaz ponad 5000 budowli hydrotechnicznych przeznaczonych do likwidacji lub przebudowy w celu przywrócenia swobodnego przepływu rzek oraz wykaz 743 jednolitych części wód rzecznych i 15 zbiornikowych, dla których zaplanowano działania udrożnieniowe, istotne także z punktu widzenia ochrony ryb dwuśrodowiskowych. Dane te staną się podstawą dalszych analiz i prac planistycznych.