Centrum Projektów Polska Cyfrowa

Podoba Ci się tekst? Zapisz się na nasz biuletyn: krc@cppc.gov.pl

Poziom posiadanych kompetencji cyfrowych wpływa zasadniczo na postawy wobec ich rozwoju

Osoby posiadające już podstawowe umiejętności cyfrowe częściej dostrzegają praktyczne korzyści płynące z używania technologii oraz związek między rozwojem kompetencji cyfrowych a poprawą jakości życia, jak również częściej deklarują gotowość do dalszego uczenia się. Z kolei osoby o niskich kompetencjach cyfrowych częściej podchodzą do technologii z dystansem, kwestionują sens inwestowania czasu i energii w edukację wątpiąc, że wysiłek włożony w naukę przełoży się na konkretne korzyści. Osoby te częściej doświadczają barier o charakterze psychicznym takich, jak lęk przed błędami, brak wiary we własne możliwości czy obawa przed zagrożeniami w internecie.

Wysoki poziom świadomości znaczenia kompetencji cyfrowych wśród osób w wieku 55–74 lat (9 na 10 badanych) oraz powszechna potrzeba ich rozwijania (co najmniej 8 na 10 osób) sprawiają, że Kluby Rozwoju Cyfrowego mają realną szansę stać się dla tej grupy naturalnym miejscem aktywności i nauki.

Przekonania wobec uczenia się

Wśród osób w wieku 55-74 lata panuje przekonanie, że „w każdym wieku warto się uczyć nowych rzeczy”. Częściej z tym poglądem (zdecydowanie lub raczej) zgadzają się osoby posiadające co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe (96%) niż osoby bez tych umiejętności (84%).

Poziom posiadanych kompetencji cyfrowych różnicuje znacznie postrzeganie korzystnego wpływu uczenia się na jakość życia i racjonalności podejmowania trudu nauki. Niemal dwa razy częściej osoby bez podstawowych umiejętności cyfrowych nie wierzą, że korzyści z nabycia nowych kompetencji cyfrowych zrekompensują ich wysiłek edukacyjny albo wpłyną pozytywnie na jakość ich życia.

Jednocześnie 7 na 10 respondentów z tej grupy dostrzega pozytywny wpływ uczenia się nowych technologii na jakość życia, lecz znacznie częściej taką opinię formułują osoby z co najmniej podstawowymi kompetencjami cyfrowymi (9 na 10 osób).

Co motywuje do uczenia się obsługi technologii cyfrowych?

Analiza wyników badania wskazuje, że kluczową motywacją do rozwijania nowych kompetencji wśród osób starszych jest dążenie do podnoszenia jakości życia oraz nabywania praktycznej wiedzy wspierającej codzienne funkcjonowanie. Drugim najczęściej wskazywanym czynnikiem jest potrzeba utrzymania niezależności i samodzielności, co potwierdza, że aktywność edukacyjna w tej grupie pełni przede wszystkim funkcję praktyczną i wspierającą autonomię.

W odniesieniu do technologii cyfrowych największą motywacją do uczenia się w wieku dorosłym jest wygoda i chęć zaoszczędzenia czasu dzięki zakupom, załatwianiu spraw i płatnościom online oraz postępująca cyfryzacja usług.

Dalsza analiza pokazuje, że motywacje osób rozpoczynających korzystanie z technologii i bardziej zaawansowanych użytkowników są odmienne. U tych pierwszych na trzecim i czwartym miejscu pojawia się poczucie bezpieczeństwa wobec oszustw/zagrożeń w internecie (48%) oraz utrzymywanie kontaktów społecznych (47%), podczas gdy w grupie osób posiadających co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe wyraźnie silniejsza jest potrzeba samodzielności i niezależności (66%), rozwój osobisty i zaspokojenie własnych ambicji (59%) oraz rozwój zainteresowań i hobby (49%).

Co najmniej co trzecią osobę, niezależnie od posiadanych kompetencji cyfrowych, do ich podnoszenia mogą skłonić względy finansowe w postaci możliwości skorzystania z niższych cen czy okazji w internecie.

Potrzeba rozwijania kompetencji cyfrowych

Ciekawe, że im wyższe umiejętności cyfrowe, tym większa potrzeba ich rozwijania, którą odczuwa 90% kompetentnych i 70% nieposiadających kompetencji w świecie technologii. Rozwój kompetencji cyfrowych jest umiejscowiony dość wysoko w hierarchii ważności respondentów – jest bardzo ważny dla 35% pierwszej grupy i 17% drugiej oraz raczej ważny odpowiednio dla 62% i 78%.

Wielu osobom, zarówno tym bez umiejętności cyfrowych (63%), jak i tym, które je posiadają chociaż w stopniu podstawowym (49%), zdarzało się, że brak kompetencji cyfrowych stanowił pewien rodzaj przeszkody w życiu prywatnym lub zawodowym.

Co mogłoby zachęcić do nauki technologii cyfrowych osoby bez podstawowych umiejętności cyfrowych?

Aż 44% z nich twierdzi, że nic nie przekona ich do rozwoju kompetencji cyfrowych, mimo że większość (70%) odczuwa tę potrzebę.

Aktywność edukacyjną tej grupy mogą uruchomić dwa główne czynniki, które z resztą leżą u podstaw działania Klubów Rozwoju Cyfrowego. Kluczowym elementem przyciągającym do KRC może być wsparcie instruktora, który cierpliwie tłumaczy krok po kroku i wprowadza do świata cyfrowego, oczekiwane przez 47% respondentów. Na drugie miejsce uwidaczniają się względy ekonomiczne, ponieważ bezpłatne kursy z technologii cyfrowych mogą zachęcić do nauki 38% osób w wieku 55-74 lata bez podstawowych umiejętności cyfrowych. Co trzecia osoba z tej grupy, mogłaby skusić się na zajęcia rozwijające umiejętności cyfrowe, aby uzyskać więcej samodzielności.

Jak skutecznie motywować osoby posiadające podstawowe LUB zaawansowane kompetencje cyfrowe do dalszego rozwoju?

Po pierwsze, osoby z tej grupy ponad dwa razy rzadziej niż ich rówieśnicy bez kompetencji cyfrowych deklarują, że nie dadzą się namówić na rozwój kompetencji cyfrowych (20%). Po drugie, hierarchia ważności czynników zachęcających do nauki różni się od tej, zaprezentowanej powyżej. Najczęściej wskazywaną motywacją do rozwoju cyfrowego jest potrzeba poczucia bezpieczeństwa, rozumianego jako zdobycie wiedzy i umiejętności w celu uniknięcia oszustw i błędów (39%), a następnie możliwość uzyskania większej samodzielności i niezależności od pomocy innych (37%), co podkreśla silną potrzebę autonomii i sprawczości w codziennym funkcjonowaniu.

Z badania wynika, że osoby zaznajomione już ze światem cyfrowym, wykażą zaangażowanie w naukę pod warunkiem osiągnięcia konkretnych korzyści: większe poczucie bezpieczeństwa, samodzielność, kontakty społeczne, poprawa jakości życia. Całkiem spora grupa (33%) potrzebuje jednak bodźca zewnętrznego w postaci zachęty od rodziny lub znajomych, a niewiele mniej (31%) może znaleźć motywację w możliwości spotkania się z innymi ludźmi, rozmowy i wymiany doświadczeń.

Jakie bariery utrudniają naukę osobom o różnym stopniu zaawansowania umiejętności cyfrowych?

Bariery przeszkadzające w nabywaniu umiejętności cyfrowych mogą mieć charakter psychologiczny, społeczny, organizacyjny lub techniczny i często współwystępują, zniechęcając do wysiłku.

Co najmniej połowa osób w wieku 55+ napotkała trudności przy próbie nauczenia się obsługi narzędzi cyfrowych, przy czym przeszkody występowały częściej w grupie osób nieposiadających podstawowych kompetencji cyfrowych (63%) niż je posiadających (50%).

W obu grupach respondentów gradacja barier utrudniających naukę technologii cyfrowych jest podobna, jednak w większości przypadków, to osoby bez podstawowych umiejętności częściej wskazują na różnorodne przeciwności. Wyjątki, częściej zgłaszane przez doświadczonych użytkowników technologii cyfrowych, stanowią takie przeszkody jak:

• lęk przed oszustwami w internecie, wirusami itp.,
• wstyd dotyczący obecnego stanu kompetencji,
• brak czasu.

Kluczowym wyzwaniem w rozwijaniu kompetencji cyfrowych są wewnętrzne bariery psychologiczne, jak strach przed popełnieniem błędu, zepsuciem czegoś, stania się ofiarą oszustwa w internecie oraz brak wiary we własne możliwości, kłopoty z zapamiętywaniem i brak cierpliwości lub motywacji do nauki. Są one raportowane przez 30-49% badanych.

Drugorzędne są natomiast względy materialne, częściej stanowiące problem dla osób o niskich kompetencjach niż kompetentnych użytkowników technologii cyfrowych – różnica jest wyraźna, wynosi bowiem około 10 p.p. Brak sprzętu lub zasięgu internetu jest traktowany jako przeszkoda w doskonaleniu umiejętności cyfrowych przez 35% pierwszej grupy i 25% drugiej, a zbyt wysoki koszt sprzętu czy dostępu do sieci odpowiednio przez 28% i 19%.

Niemal trzy razy częściej nowicjusze w świecie cyfrowym hołdują przekonaniu, że w ich wieku już nie warto się uczyć (28% vs. 10%) i dwa razy częściej - 24% vs. 12% - ich motywację do nauki osłabia brak wsparcia rodziny i znajomych.

Gotowości do skorzystania z Klubu Rozwoju Cyfrowego

Zapytaliśmy respondentów, czy byliby skłonni skorzystać z Klubu Rozwoju Cyfrowego, oferującego bezpłatne zajęcia w zakresie umiejętności obsługi internetu czy telefonu, gdyby taki powstał w ich okolicy. Z badania wynika, że nieco bardziej skłonne do korzystania z KRC są osoby bez podstawowych umiejętności cyfrowych (73%) niż posiadające takie umiejętności (69%).

Głównym powodem niechęci do uczestniczenia w zajęciach KRC jest brak potrzeby uczenia się technologii cyfrowych (14% respondentów bez kompetencji cyfrowych) oraz preferencja nauki samodzielnej (16% respondentów z co najmniej podstawowymi umiejętnościami cyfrowymi).

Co mogłoby przekonać niechętnych do udziału w zajęciach w Klubie Rozwoju Cyfrowego?

Do udziału w zajęciach KRC nie da się przekonać 18% nieposiadających podstawowych umiejętności cyfrowych oraz 13% mających je.

Argumentem na rzecz uczestnictwa w Klubie Rozwoju Cyfrowego dla niedoświadczonych w świecie cyfrowym jest obecność cierpliwych edukatorek i edukatorów, którzy będą w stanie wytłumaczyć wszelkie zawiłości krok po kroku (4% ogółu respondentów i 14% niechętnych KRC). Następne w kolejności, wybrane przez 3% i 11% niechętnych, są indywidualne zajęcia z instruktorką/instruktorem i bliskość zajęć od miejsca zamieszkania. Żadna osoba z niechętnych do korzystania z KRC nie byłaby skora zmienić decyzji z powodu użytecznej tematyki zajęć odpowiadającej potrzebom.

Znacznie więcej czynników skłaniających do partycypacji w zajęciach KRC wymieniają osoby wyposażone w podstawowe umiejętności cyfrowe. Dla nich kluczowe jest, aby warsztaty odbywały się w pobliżu ich miejsca zamieszkania i dotyczyły zagadnień użytecznych, odpowiadających ich potrzebom (w obu przypadkach deklarowane przez 8% ogółu respondentów z tej grupy i 26% niechętnych udziałowi w zajęciach KRC).

Jakie formy nauki preferują osoby z kompetencjami cyfrowymi, a jakie bez?

Na pierwsze miejsce wśród nowicjuszy sfery cyfrowej wysuwa się nauka w grupie, wspólnie z innymi (34%), następnie nauka samodzielna (30%), w formie zajęć zorganizowanych (19%) i w końcu nauka jeden na jeden z nauczycielem (15%).

W grupie osób z co najmniej podstawowymi umiejętnościami cyfrowymi, najbardziej pożądaną formą jest nauka samodzielna (32%), potem, wybierana przez 24%, nauka na zorganizowanych kursach/warsztatach oraz nauka w grupie, wspólnie z innymi. 19% chętnie uczyłaby się w wariancie jeden na jeden z nauczycielem.

Pożądane warunki uczestnictwa w zajęciach w KRC

Respondenci najczęściej opowiadają się za spotkaniami raz w tygodniu: 46% bez podstawowych umiejętności cyfrowych i 58% osób z tymi umiejętnościami, znacznie rzadziej wybierając opcję zajęć częstszych niż raz na tydzień (odpowiednio 18% i 11%).

„Idealne” pojedyncze zajęcia w KRC powinny trwać 45 minut do godziny w opinii 53% pierwszej grupy i 47% drugiej, najlepiej w dni tygodnia poza weekendem (50%), chociaż opcja weekendowa odpowiada 22% ogółu badanych. Dla większej części badanych lepsza jest pora przed południem (39%) niż po południu (27%), w niewielkiej grupie, liczącej 2-5 osób (46%) lub nieco większej (6-10) wybranej przez 40% badanych.

Gotowość do rozwijania kompetencji cyfrowych w przyszłości

Na koniec respondenci zostali poproszeni o ocenę własnej gotowość do rozwijania kompetencji cyfrowych w przyszłości. Mimo posiadania umiejętności cyfrowych, 56% osób z tej grupy wyraża wysoką gotowość do dalszego rozwoju, a 38% średnią. Wśród osób nieposiadających podstawowych umiejętności cyfrowych najliczniejszą grupę – 51% - stanowią osoby ze średnią skłonnością, natomiast 22% ma raczej lub bardzo niską chęć do nabywania nowych kompetencji, co w porównaniu z 6% w grupie wprawionych użytkowników technologii cyfrowych jeszcze raz potwierdza różnice w podejściu do nauki obu zbiorowości w ramach grupy osób w wieku 55-74 lata.

Violetta Szymanek

O badaniu

1. Badanie przeprowadziło ASM Research Solutions Strategy Sp. z o.o. na zlecenie Ministerstwa Cyfryzacji w listopadzie 2025 r. na reprezentatywnej próbie 1000 mieszkańców Polski w wieku 55-74 lat.

2. Pełne badanie wraz z wykresami w 8 numerze Biuletynu Kompetencji Cyfrowych

Tekst powstał w ramach przyjacielskiej współpracy pomiędzy Centrum Projektów Polska Cyfrowa oraz Ministerstwem Cyfryzacji. Bardzo dziękujemy Pani Violetcie za przyjęcie zaproszenia do napisania powyższego artykułu.