Polska w Finlandii

Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli dyplomacji, środowiska naukowego, organizacji międzynarodowych i pozarządowych, którzy debatowali nad rosnącymi powiązaniami między ochroną środowiska a bezpieczeństwem w regionie Morza Bałtyckiego.

W otwierających wystąpieniach ambasador Tomasz Chłoń oraz sekretarz wykonawczy HELCOM Rüdiger Strempel podkreślili, że Morze Bałtyckie znajduje się obecnie pod presją zarówno kryzysów środowiskowych, takich jak zmiana klimatu, utrata bioróżnorodności i zanieczyszczenia, jak i nowych wyzwań geopolitycznych związanych z działaniami w tzw. szarej strefie oraz zagrożeniami wynikającymi z działalności „floty cieni”. Problematyka ta znalazła odzwierciedlenie w priorytetach polskiego przewodnictwa w HELCOM, którego celem jest wzmacnianie organizacji tak, aby skutecznie odpowiadała zarówno na wyzwania środowiskowe, jak i bezpieczeństwa.

Centralnym punktem seminarium było wystąpienie prof. Christiana Buegera z Uniwersytetu Kopenhaskiego zatytułowane „The Role of Regional Sea Conventions in Maritime Security”. Profesor zwrócił uwagę na historyczną rolę HELCOM jako platformy współpracy ponad podziałami politycznymi. Przypomniał, że organizacja została utworzona w 1974 r., kiedy współpraca naukowa i działania na rzecz ochrony środowiska stanowiły jeden z niewielu obszarów dialogu między państwami po obu stronach żelaznej kurtyny. Z biegiem czasu współpraca ta obejmowała także kwestie bezpieczeństwa morskiego, w tym monitoring środowiska, zwalczanie zanieczyszczeń, wymianę informacji oraz rozwój współpracy służb ratowniczych i straży przybrzeżnych.

Profesor Bueger wskazał, że przez wiele lat bezpieczeństwo morskie kojarzone było przede wszystkim ze współpracą międzynarodową, walką z piractwem, terroryzmem czy przestępczością transgraniczną. Obecnie jednak sytuacja uległa zasadniczej zmianie. Współczesne środowisko bezpieczeństwa na morzu charakteryzuje się rosnącą konkurencją geopolityczną oraz działaniami prowadzonymi w „szarej strefie”, które trudno jednoznacznie przypisać konkretnym aktorom państwowym. Wśród przykładów takich działań wymienił cyberataki, zakłócanie systemów nawigacyjnych, uszkodzenia infrastruktury podmorskiej czy wykorzystanie cywilnych jednostek pływających do realizacji celów strategicznych.

Szczególną uwagę poświęcono sytuacji na Bałtyku. Jak zauważył prelegent, jeszcze kilkanaście lat temu region był symbolem „zielonej i niebieskiej transformacji”, gdzie rozwijano bezpieczną żeglugę, morską energetykę wiatrową oraz nowoczesną infrastrukturę podmorską. Dziś jednak Bałtyk stał się również przestrzenią rywalizacji strategicznej. Wśród wydarzeń, które zmieniły postrzeganie bezpieczeństwa regionu, wymieniono sabotaż gazociągów Nord Stream, uszkodzenia połączeń energetycznych i telekomunikacyjnych oraz zagrożenia związane z funkcjonowaniem rosyjskiej „floty cieni” transportującej ropę z pominięciem międzynarodowych sankcji. Według Buegera statki te stanowią nie tylko ryzyko środowiskowe, ale również potencjalne narzędzie działań destabilizacyjnych.

Jednym z najważniejszych wątków wystąpienia była refleksja nad przyszłą rolą HELCOM. Profesor postawił pytanie, czy organizacja powinna ewoluować w kierunku klasycznego instrumentu bezpieczeństwa, czy też pozostać platformą współpracy opartą na nauce, budowaniu zaufania i dialogu. W jego ocenie największą wartością HELCOM pozostaje fakt, że organizacja nadal umożliwia współpracę wszystkich państw regionu, w tym Rosji. To sprawia, że jest ona jednym z ostatnich funkcjonujących kanałów komunikacji obejmujących cały obszar Morza Bałtyckiego.

Bueger argumentował, że odpowiedzią na wyzwania „szarej strefy” nie musi być dalsza militaryzacja regionu. Znacznie większy potencjał widzi w rozwoju współpracy naukowej, monitoringu środowiska oraz wzmacnianiu współpracy straży przybrzeżnych. To właśnie te instytucje, działające na styku ochrony środowiska i bezpieczeństwa, mogą skutecznie reagować na incydenty bez eskalowania napięć politycznych i militarnych. W jego ocenie naukowa dyplomacja oraz praktyczna współpraca operacyjna pozostają ważnymi narzędziami budowania bezpieczeństwa regionalnego również w obecnych, bardziej wymagających warunkach geopolitycznych.

Drugie wystąpienie keynote wygłosił ambasador Grzegorz Poznański z Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, oraz Dyrektor Generalny Sekretariatu Rady Państw Morza Bałtyckiego (2020-2024), prezentując polską perspektywę na odporność regionu Morza Bałtyckiego oraz współpracę w obszarze środowiska i bezpieczeństwa.

Po wystąpieniach keynote odbyła się dyskusja panelowa zatytułowana „Strengthening HELCOM’s role in times of environmental and geopolitical challenges”, moderowana przez ambasadora Tomasza Chłonia. Debata koncentrowała się na praktycznych sposobach wzmacniania odporności regionu Morza Bałtyckiego oraz roli HELCOM w obliczu narastających zagrożeń środowiskowych i bezpieczeństwa. Uczestnikami panelu byli Christian Bueger, Johanna Fox, Grzegorz Poznański oraz Rüdiger Strempel.

Do prof. Christiana Buegera skierowano pytania dotyczące stopnia, w jakim potencjał regionalnych konwencji morskich, takich jak HELCOM, jest dziś dostrzegany i wykorzystywany w działaniach na rzecz bezpieczeństwa morskiego. Dyskusja dotyczyła również możliwości lepszego wykorzystania istniejących mechanizmów współpracy regionalnej oraz sposobów zwiększenia znaczenia konwencji morskich w reagowaniu na zagrożenia charakterystyczne dla „szarej strefy”. W odpowiedziach nawiązywał on do głównych tez swojego wystąpienia, podkreślając znaczenie dyplomacji naukowej, wymiany informacji i współpracy służb cywilnych jako elementów budowania bezpieczeństwa regionalnego.

Johanna Fox, reprezentująca WWF Baltic Sea Programme, została zapytana o spojrzenie organizacji na relację między ochroną środowiska a bezpieczeństwem oraz o działania podejmowane lub planowane przez WWF w tym obszarze. Dyskusja dotyczyła w szczególności rosnącego znaczenia koncepcji environment-security nexus, zgodnie z którą degradacja środowiska, zagrożenia dla ekosystemów oraz kwestie bezpieczeństwa infrastruktury morskiej stają się coraz bardziej ze sobą powiązane. Rozważano również rolę HELCOM i innych regionalnych konwencji morskich jako platform współpracy wspierających zarówno ochronę przyrody, jak i odporność regionu.

Wnioskiem płynącym z seminarium było przekonanie, że bezpieczeństwa Morza Bałtyckiego nie można już rozpatrywać wyłącznie w kategoriach wojskowych ani wyłącznie środowiskowych. Coraz bardziej widoczny staje się ścisły związek między ochroną ekosystemów morskich, odpornością infrastruktury krytycznej oraz stabilnością polityczną regionu. W tym kontekście HELCOM może odgrywać szczególną rolę jako forum współpracy, które łączy wymiar środowiskowy, naukowy i bezpieczeństwa, przyczyniając się do budowania odporności całego regionu Morza Bałtyckiego.

W załączeniu:

1. program wydarzenia
2. Przemówienie Christiana Buegera