W celu świadczenia usług na najwyższym poziomie stosujemy pliki cookies. Korzystanie z naszej witryny oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu. W każdym momencie można dokonać zmiany ustawień Państwa przeglądarki. Zobacz politykę cookies.

Informator ekonomiczny

Informacje ogólne

Położenie geograficzne, ludność, obszar, stolica, język urzędowy

Republika Federalna Niemiec położona jest w Europie Środkowej, pomiędzy Morzem Północnym i Morzem Bałtyckim na północy a Alpami na południu. Graniczy z Polską, Czechami, Austrią, Szwajcarią, Francją, Luksemburgiem, Belgią, Holandią i Danią. Niemcy są federalnym państwem związkowym, składającym się z 16 krajów związkowych tzw. landów. Na terenie Niemiec można wydzielić 4 jednostki fizyczno-geograficzne układające się równoleżnikowo i różniące się budową geologiczną i typami krajobrazu: Nizinę Niemiecką, Średniogórze Niemieckie, Wyżynę Szwabsko-Bawarską oraz Alpy. Największym słodkowodnym akwenem RFN jest Jezioro Bodeńskie na pograniczu Niemiec, Austrii i Szwajcarii. Największe rzeki Niemiec (Ren, Łaba, Dunaj) są uregulowane oraz połączone ze sobą licznymi kanałami.

Niemcy liczą 83.149.300 (wg danych Federalnego Urzędu Statystycznego z dnia 30.09.2019) i są w UE krajem o największej liczbie mieszkańców. W tej liczbie obywateli RFN ok. 20,8 mln (wg danych Fed. Urzędu Statystycznego z 2018 r.) ma pochodzenie migracyjne. Na terenie Niemiec zamieszkuje ponad 9,4 mln osób, które nie posiadają obywatelstwa tego kraju.

Największą grupę obcokrajowców według obywatelstwa stanowią Turcy (1.473.000 mln) a na drugim miejscu znajdują się Polacy (862 tys.)

Obszar: 357 582,00 km2.

Stolica: Stolicą Niemiec jest Berlin, który zajmuje obszar 890 km2; i podzielony jest na 12 dzielnic. Berlin liczy 3,6 mln mieszkańców i jest również największym miastem w kraju i jednocześnie swoim własnym krajem związkowym, trzecim wśród najmniejszych z 16 landów pod względem powierzchni, ale ósmym pod względem liczby ludności.

Kraje związkowe RFN: Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Berlin, Brandenburgia, Brema, Dolna Saksonia, Hamburg, Hesja, Kraj Saary, Meklemburgia-Pomorze Przednie, Nadrenia-Palatynat, Nadrenia Północna - Westfalia, Saksonia, Saksonia-Anhalt, Szlezwik-Holsztyn, Turyngia.

Języki urzędowe: Językiem urzędowym w Niemczech jest język niemiecki.

Język niemiecki należy do grupy około 15 języków germańskich, tworzących jedną z gałęzi indoeuropejskiej rodziny językowej. Prawie 130 milionów ludzi w Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Luksemburgu, Belgii, Liechtensteinie i w południowym Tyrolu (Włochy) mówi w języku niemieckim jako języku ojczystym lub używa tego języka stale jako drugiego języka (mniejszości). Tym samym język niemiecki jest najczęściej mówionym językiem ojczystym w Unii Europejskiej i jednym z dziesięciu najczęściej używanych języków w ogóle.

Na terenie całego kraju występuje aż 16 różnych dialektów np. bawarski, alemański, saksoński, północno-dolnoniemiecki i berliński. Zróżnicowanie regionalne języka mówionego jest więc dość duże; na ogół dialekty tracą jednak na znaczeniu.

Warunki klimatyczne

Niemcy leżą w strefie klimatu umiarkowanego. Średnia miesięczna temperatura powietrza kształtuje się odpowiednio w styczniu od 1°C (płn. - zach. część kraju) do -5°C (Wyżyna Bawarska), a w lipcu od 17°C (płn. - zach. część kraju) do 20°C (Wyżyna Bawarska). Roczna suma opadów waha się od 600-800 mm, natomiast w górach wynosi ok. 2000 mm. Wilgotność powietrza w Berlinie waha się pomiędzy 65% w okresie wiosenno-letnim i 88% w jesienno-zimowym.

Główne bogactwa naturalne

Niemcy nie są krajem bogatym w zasoby mineralne. Najważniejsze bogactwa naturalne występujące w RFN to: węgiel kamienny (zagłębia: Ruhry, Saary, Saskie, Dolnoreńskie i Łużyckie), którego wydobycie na skutek mniejszego popytu maleje. Ponadto RFN posiada piąte co do wielkości na świecie złoża węgla brunatnego, który wydobywa się w niedużych ilościach w okolicach Kolonii/Akwizgranu oraz w Saksonii, Saksonii-Anhalt i Brandenburgii. Bogate złoża soli potasowej znajdują się w południowo-zachodniej części RFN (Fryburg Bryzgowijski), złoża soli kamiennej występują zarówno w Dolnej Saksonii, jak i w Bawarii. RFN posiada ponadto nieduże zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego (na wyczerpaniu) oraz stosunkowo małe złoża rud cynku i ołowiu.

System walutowy, kurs i wymiana

Walutą w Niemczech jest euro. Kurs jest płynny, a za politykę pieniężną odpowiada Europejski Bank Centralny (EBC).

Euro jest wyłącznym środkiem płatniczym w Niemczech od 1 stycznia 2002 r. Zastąpiło ono markę niemiecką, używaną od 1948 r. EBC ma siedzibę w niemieckiej metropolii finansowej, Frankfurcie nad Menem.

Religia

Religijny krajobraz Niemiec charakteryzuje się coraz większym pluralizmem i postępującą sekularyzacją. Prawie 55 procent ludności niemieckiej wyznaje jedną z dwóch wielkich religii chrześcijańskich, zorganizowanych w formie 27 katolickich diecezji i Niemieckiej Konferencji Biskupów oraz ewangelickich kościołów krajowych i Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego jako organizacji dachowej. W Niemczech 28,6% populacji stanowią katolicy, 26,6%, około 5,5% muzułmanie i 0,1 % jest wyznania mojżeszowego. Wskutek migracji islam nabiera coraz większego znaczenia w życiu religijnym. Liczba muzułmanów w Niemczech, pochodzących z 50 narodów, szacowana jest na około 4,5 mln. Wraz z powstaniem Niemieckiej Konferencji Islamu od 2006 r. istnieją oficjalne ramy do prowadzenia dialogu między państwem a muzułmanami. 28,3% osób nie przyznaje się do żadnego wyznania. W RFN panuje rozdział instytucjonalny kościoła od państwa. Każda grupa wyznaniowa ma prawo pobierania podatku kościelnego (od 8 do 9% wartości podatku od dochodów), w zależności od kraju związkowego.

Wykaz dni świątecznych i wolnych od pracy

Nowy Rok                                                      01.01.2020         święto ogólnokrajowe

Objawienie Pańskie                                     06.01.2020         Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Saksonia-Anhalt

Międzynarodowy Dzień Kobiet                  08.03.2020         Berlin

Wielki Piątek                                                 10.04.2020         święto ogólnokrajowe

Niedziela Wielkanocna                                12.04.2020         Brandenburgia

Poniedziałek Wielkanocny                          13.04.2020         święto ogólnokrajowe

Dzień Pracy                                                    01.05.2020         święto ogólnokrajowe

75. Rocznica Wyzwolenia
od Narodowego Socjalizmu                        08.05.2020         raz w 2020 r. w Berlinie

Dzień Wniebowstąpienia                             21.05.2020         święto ogólnokrajowe

Niedziela Zesłania Ducha Świętego
(Zielone Świątki)                                             31.05.2020         Brandenburgia

Pfingstmontag
(Drugi Dzień Zielonych Swiątek)                   01.06.2020         święto ogólnokrajowe

Boże Ciało                                                        11.06.2020         Baden-Wirtembergia, Bawaria, Hesja, Nadrenia Westfalia Nadrenia-Palatynat, Kraj Saary

Święto Pokoju w Augsburgu
(Augsburger Friedensfest)                             08.08.2020         tylko w mieście Augsburg

Dzień Wniebowzięcia NMP                            15.08.2020         Kraj Saary

Światowy Dzień Dziecka                                 20.09.2020         Turyngia

Dzień Jedności Niemiec                                  03.10.2020         święto ogólnokrajowe

Dzień Reformacji                                              31.10.2020         Brandenburgia, Brema, Hamburg, Meklemburgia-Pomorze Przednie, Dolna Saksonia, Saksonia, Saksonia-Anhalt, Szlezwik-Holsztyn, Turyngia

Wszystkich Świętych                                        01.11.2020         Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Nadrenia-Płn.-Westfalia, Nadrenia-Palatynat, Kraj Saary

Dzień Modlitwy i Pokuty                                 18.11.2020         Saksonia

1. Dzień Świąt Bożego Narodzenia               25.12.2020         święto ogólnokrajowe

2. Dzień Świąt Bożego Narodzenia               26.12.2020         święto ogólnokrajowe

Infrastruktura transportowa

RFN posiada rozwinięty system komunikacyjny (ponad 640 tys. km dróg, w tym ponad 13 tys. km autostrad oraz ponad 38.500 km linii kolejowych) oraz bardzo nowoczesną sieć łączności telefonicznej. Sieć śródlądowych dróg wodnych o długości 7,3 tys. km nie jest zbyt gęsta (najważniejszy port rzeczny to Duisburg). Żegluga śródlądowa w Niemczech odbywa się głównie po Renie i jego dopływach (Mozela i Men). Istotne kanały to: Północno-Bałtycki, Wezera-Łaba, Men-Dunaj, Łaba-Hawela. Najważniejsze porty morskie: Hamburg, Wilhelmshaven, Brema oraz Lubeka, Rostok i Stralsund. Największe lotnisko Niemiec znajduje się we Frankfurcie nad Menem. Inne ważne porty lotnicze to: Monachium, Berlin, Hamburg, Düsseldorf i Kolonia/Bonn.

Obowiązek wizowy

Polacy jako obywatele Unii Europejskiej mogą korzystać z możliwości swobodnego poruszania się po terytorium Niemiec i całej UE, i nie obejmuje ich w tym obszarze obowiązek wizowy. Dokumentem podróży uprawniającym do bezwizowego wjazdu i pobytu na terytorium Republiki Federalnej Niemiec jest ważny polski dokument tożsamości, tj. paszport lub dowód osobisty.

System administracyjny

Ustrój polityczny

Republika Federalna Niemiec jest demokratyczną republiką federalną z systemem kanclersko-parlamentarnym. Niemcy są federacją krajów związkowych zwanych landami. Każdy land posiada swój własny rząd i parlament, które mają szerokie kompetencje w tworzeniu prawa i sprawowaniu władzy wykonawczej. System polityczny Niemiec jest oparty na konstytucji. Podstawowymi zasadami ustrojowymi są: federalizm, demokracja, państwo socjalne i podział władzy oraz samorządność. Głową państwa jest prezydent federalny wybierany przez Zgromadzenie Federalne (członkowie Bundestagu i Bundesratu). Od 2017 roku prezydentem Niemiec jest Frank-Walter Steinmeier. Prezydent jest najwyższym formalnie szczeblem władzy wykonawczej i zajmuje pierwsze pod względem protokolarnym miejsce wśród organów państwowych republiki. W systematyce ustawy zasadniczej występuje dopiero po federalnych ciałach ustawodawczych (przed rządem federalnym). Kadencja prezydenta trwa pięć lat i może być tylko raz powtórnie wybrany. Prezydent reprezentuje RFN na zewnątrz, zawiera układy międzynarodowe, wysyła i przyjmuje przedstawicieli dyplomatycznych, podpisuje i zarządza ogłoszenie ustaw. Prezydent nie posiada prawa wetowania ustaw, może je jedynie odesłać do rozpatrzenia przez Trybunał Konstytucyjny.

Główne partie w RFN reprezentowane w niemieckim parlamencie to: chadecja (Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna Niemiec – CDU i Unia Chrześcijańsko-Społeczna w Bawarii – CSU), socjaldemokracja (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec – SPD), Alternatywa dla Niemiec (AfD), partia liberalna (Wolna Partia Demokratyczna – FDP), Lewica (spadkobierczyni komunistycznej SED i Partii Demokratycznego Socjalizmu) i Partia Sojusz 90/Zieloni.

Władza ustawodawcza

Władzę ustawodawczą w RFN sprawuje Parlament Federalny (Bundestag) oraz Rada Federalna (Bundesrat). Bundestag po wyborach z 24.09.2017 r. liczy 709 deputowanych, w tym 219 kobiet. Jest wybierany na 4-letnią kadencję. Do jego zadań należy m.in. wybór kanclerza federalnego, kontrola rządu i administracji federalnej oraz wybór prezydenta. W skład Bundestagu XIX kadencji wchodzą następujące ugrupowania: CDU/CSU (246 deputowanych), SPD (152), AfD (89), FDP (80), Lewica (69), Sojusz 90/Zieloni (67) oraz 6 niezrzeszonych deputowanych. Od 1999 r. siedzibą Bundestagu jest budynek Reichstagu w Berlinie (Platz der Republik 1). Przewodniczącym Bundestagu jest obecnie Wolfgang Schäuble.

Bundesrat jest organem reprezentującym poszczególne landy. Składa się z 69 delegatów poszczególnych rządów krajowych powoływanych i odwoływanych przez rząd danego landu. W praktyce delegowani są zwykle premierzy i ważniejsi ministrowie, co nadaje temu organowi silną pozycję polityczną. Bundesrat dysponuje prawem akceptacji i prawem sprzeciwu wobec tych projektów ustaw, które mają wpływ na politykę krajów związkowych. Zgody Bundesratu wymagają też wszelkie zmiany w ustawie zasadniczej. Roczne przewodnictwo w Bundesracie jest rotacyjne. Bundesrat ma swoją siedzibę w dawnej pruskiej Izbie Lordów w Berlinie przy ul. Leipziger Straße 3-4.

Władza wykonawcza

Władzę wykonawczą w RFN sprawuje rząd federalny. Na czele rządu stoi kanclerz federalny, od 2005 roku funkcje tę sprawuje Angela Merkel. Kanclerza wybiera Bundestag na wniosek prezydenta. Kanclerz kieruje pracami rządu i określa jego skład, występuje do prezydenta z wnioskiem mianowania lub odwołania ministrów. Prezydent nie może odmówić mianowania ministrem kandydata przedstawionego przez kanclerza. Kanclerz wyznacza także jednego z członków gabinetu na wicekanclerza. Kanclerz federalny może zostać odwołany przez Bundestag tylko w drodze konstruktywnego votum nieufności.

Struktura administracji gospodarczej

Głównymi podmiotami administracji gospodarczej RFN są urzędy ds. gospodarczych. W skład samorządowej administracji gospodarczej wchodzą Izby Przemysłowo-Handlowe (IHK) i Izby Rzemieślnicze. Urzędy ds. gospodarczych są właściwe do rejestracji działalności gospodarczej. Wyłączone z tego obowiązku są wolne zawody. Izby Przemysłowo-Handlowe zrzeszają na zasadzie obowiązkowej przynależności wszystkie przedsiębiorstwa prowadzące działalność gospodarczą. W Niemczech istnieje 80 izb regionalnych. Ponadto na całym świecie działa 120 zagranicznych przedstawicielstw izb (AHK) reprezentujących niemiecką gospodarkę. Organizacją naczelną wobec Izb Przemysłowo-Handlowych jest Niemiecki Związek Izb Przemysłowych i Handlowych (DIHK), który reprezentuje interesy gospodarcze przedsiębiorców na najwyższym szczeblu państwowym w stosunku do rządu i parlamentu niemieckiego, jak również na arenie międzynarodowej.

Sądownictwo gospodarcze

System sądowniczy składa się z trzech rodzajów sądów:

  • sądy zwykłe - sprawy karne i cywilne,
  • sądy wyspecjalizowane - sprawy administracyjne z zakresu prawa pracy, finansów i prawa patentowego,
  • sądy konstytucyjne - badanie hierarchicznej zgodności ze sobą aktów prawnych, również z konstytucją.

Sądy zwykłe mają konstrukcję czteroszczeblową. Na najniższym szczeblu są sądy lokalne (Amtsgericht) zajmujące się sprawami karnymi i cywilnymi małej wagi. Spełniają także obowiązki sądów rejestrowych, takie jak np. rejestracja firm, fundacji lub stowarzyszeń. Orzekanie w większości spraw zgłaszanych na wokandę sądów lokalnych jest jednoosobowe. Wyższy szczebel sądów zwykłych to sądy regionalne (Landgericht), podzielone na dwie sekcje: dla rozpatrywania poważniejszych spraw karnych i cywilnych.

Sądy regionalne są drugą instancją dla sądów lokalnych, a pierwszą dla poważniejszych spraw karnych i cywilnych. Wyżej w hierarchii znajdują się krajowe sądy apelacyjne (Oberlandesgericht), będące drugą instancją dla spraw rozpatrywanych przez sądy regionalne w pierwszej instancji. Są też pierwszą instancją w sprawach oskarżeń o zdradę stanu i działalność antykonstytucyjną.

Ostatnim szczeblem w organizacji sądów zwykłych jest sąd najwyższy, czyli Federalny Trybunał Sprawiedliwości (Bundesgerichtshof). Jest on najwyższą instancją odwoławczą w sprawach objętych jurysdykcją sądów zwykłych wszystkich rodzajów.

Sądy wyspecjalizowane zajmują się sprawami z zakresu: prawa administracyjnego, prawa pracy, socjalnego, finansowego i patentowego. Podobnie jak sądy zwykłe, zorganizowane są hierarchicznie:

  • sądy administracyjne składają się z sądów lokalnych, wyższych i Federalnego Sądu Administracyjnego (Bundesverwaltungsgericht). Obywatele mogą się do nich zwracać ze skargą na działania organów administracji państwowej i samorządowej,
  • sądy pracy funkcjonują na trzech szczeblach i rozpatrują kwestie umów handlowych
    i spraw związanych z prawami pracowniczymi,
  • sądy socjalne również posiadają strukturę trójstopniową i do nich kierowane są kwestie związane z zabezpieczeniami społecznymi, wypłacaniem zasiłków itp.,
  • sądy finansowe lub fiskalne rozpatrują sprawy związane z podatkami i funkcjonują w strukturze dwupoziomowej.
  • Federalny Sąd Patentowy z siedzibą w Monachium zajmuje się m. in. prawami własności do wynalazków.
Gospodarka

Ogólna charakterystyka sytuacji gospodarczej

Niemcy są największą gospodarką strefy euro i Unii Europejskiej pod względem Produktu Krajowego Brutto (PKB) oraz czwartą gospodarką na świecie. Rząd federalny w corocznej prognozie wiosennej opublikowanej w dniu 29.04.2020 przewiduje na 2020 r. stopę recesji na -6,3%.  Prognoza rządu zakłada, że kryzys będzie kosztował Niemcy minimum ok. 216,5 mld euro  niewytworzonego PKB. W 2020 r. PKB Niemiec ma wynieść 3.219,53 mld euro. Prognozy na 2021 r. są bardziej optymistyczne. Rząd federalny  przewiduje wzrost PKB w 2021 w wys.  5,2%, Wirtschaftsweisen (5 doradców ekonomicznych rządu)  3,7%, główne instytuty koniunktury we wspólnej prognozie 5,8%, Ifo 3,7%, IfW w optymistycznym wariancie 7,2%, a w pesymistycznym 2,3%. Wg rządu federalnego PKB w 2021 PKB wyniesie 3.386,95 mld euro.

Szybkie powiększanie się PKB w ostatniej dekadzie PKB było zasługą pomyślnej koniunktury w  eksporcie oraz konsumpcji i budownictwie.

Wykres 1. Realny wzrost PKB Niemiec (%, rok do roku, ceny stałe).

Wykres1

Źródło: J. Rosa - Wydział Ekonomiczny Ambasady RP w Berlinie za Statistisches Jahrbuch 2003-2018, Destatis 2019 (prezentacja danych w DIHK w dniu 15.01.2020), 2020 i 2021 - Prognoza wiosenna rządu federalnego z 29.04.2020.

Oba te elementy odpadły po wybuchu pandemii. Rząd w celu ratowania gospodarki uruchomił od początku kwietnia br. pakiet projektów ustaw mających na celu pomoc finansową dla przedsiębiorstw w związku z epidemią korona wirusa. Wartość wszystkich działań pomocowych rządu RFN wyniesie od 750 mld euro do 1,2 bln euro. Aby sfinansować nowe wydatki budżet Niemiec na 2020 ma zostać powiększony o ok. 156 mld euro. W celu umożliwienia zaciągnięcia przez rząd tak dużych pożyczek Bundestag zawiesił hamulec zadłużenia. Program wsparcia ekonomicznego zawiera w sobie elementy keynesowskie oraz ekonomii klasycznej z silnym komponentem ochrony przedsiębiorstw niemieckich i europejskich w kontekście zagrożeń płynących z rozpadu dotychczasowych powiązań gospodarczych na świecie. Oprócz narodowego programu przedsiębiorcy będą mogli liczyć na pomoc ze strony Unii Europejskiej.

PKB per capita w RFN należy do najwyższych zarówno w świecie jak i w UE.  W 2019 wyniósł 41.323 euro. Część ekspertów optymistycznie uważa, że pomimo, że w 2020 spadnie on do ok. 40.166 euro to w kilka lat po pandemii przewaga RFN nad innymi krajami, zwłaszcza tymi z południowej część strefy euro ulegnie zwiększeniu.

Sytuacja na rynku pracy pogarsza się  w związku z kryzysem pandemii korona wirusa. W 2020  nastąpi wzrost bezrobocia. Według danych Federalnego Urzędu Statystycznego RFN  stopa bezrobocia w Niemczech wynosiła na koniec roku  2019r.  4,9%. Tymczasem obecnie szacowana jest na 5,8%. Wg danych Bundesagentur fur Arbeit z 30.04.2020 w RFN zarejestrowanych było 10,1 mln osób,  jako pracujących w wymiarze skróconego czasu (Kurzarbeit). Jest to ¼ wszystkich zatrudnionych i 3 razy więcej niż eksperci się spodziewali. Ok.  718 tys. przedsiębiorstw zameldowało prace w skróconym wymiarze godzin. W czasie kryzysu finansowego 2008 z Kurzarbeit skorzystało z niego ok. 1,4 mln osób.

W kwietniu 2020 liczba bezrobotnych wzrosła w porównaniu do marca 2020 o 308 tys. – czyli stopa bezrobocia wzrosła z 4,9% na początku2020  roku do 5,8%. W porównaniu do marca 2020 skok bezrobocia był wysoki – o 0,7 punktu procentowego (nietypowe w tym okresie roku). Jednocześnie spadł poziom zatrudnienia. W marcu 2020 w porównaniu do kwietnia 2020 liczba zatrudnionych w gospodarce niemieckiej spadła o 38 tys. Jest to o tyle niepokojące zjawisko, że średnio rocznie w latach 2015-2019  w miesiącu marcu odnotowywano wzrost o 118 tys. w porównaniu z poprzednim miesiącem.  Poziom zatrudnienia w RFN rósł nieprzerwanie od 14 lat. Już jednak w 2019r. spadła dynamika wzrostu zatrudnienia. W poprzednich latach kształtowała się na poziomie 1,4% w 2017r.; 1,4% w 2018r., a w dekadzie 2009-2019 1,0%.  Duży wzrost zatrudnienia krótkookresowego wystąpił w październiku 2019r.  o 125% w porównaniu do października 2018r., co może być niezależnym od pandemii symptomem pogorszenia się sytuacji na rynku pracy od  2020r.

Jeszcze przed pandemią miały miejsce niepokojące zjawiska w dziedzinie wydajności pracy. Wydajność pracy w 2019r. w ujęciu na 1 zatrudnionego spadła (-0,3%). Niekorzystnie przedstawiała się także podaż siły roboczej. Babyboomers z lat 1950 i 1960 przechodząc na emeryturę i obciążali fundusz świadczeń socjalnych. Ekonomiści obserwowali przed pandemią dalsze rozchodzenie się negatywnych tendencji w koniunkturze gospodarczej i pozytywnych tendencji na rynku pracy. Do wybuchu pandemii w Niemczech w marcu 2020 r. dobra była  sytuacja na rynku płacowym. Wynagrodzenia brutto do końca 2019 r. rosły. Od 2009 r. można było obserwować tendencję stałego wzrostu płac. Koszty pracy w ujęciu godzinowym rosły za wyjątkiem 2010 r. corocznie.  Dynamika roczna kosztów pracy była następująca: 2009: +7,0%, 2010: -1,5%, 2011: +0,1%, 2012: +3,3%, 2013: +2,2%, 2014: +1,3%, 2015: +1,8%, 2016: +1,1%, 2017: +1,2%, 2018: +2,5%, 2019: +3,5%. Dynamika płac netto kształtowała się następująco: 2009: +0,3%, 2010: +4,2%, 2011: +2,7%, 2012: +2,7%, 2013: +2,0%, 2014: +2,8%, 2015: +2,8%, 2016: +2,4%, 2017: +2,3%, 2018: +3,0%, 2019: +3,7%.

Jak będzie na rynku płac w 2020 r. trudno jest obecnie stwierdzić. Jedno jest pewne – pracownicy stracili wobec pracodawców mocny argument deficytu siły roboczej. Również z socjalnej gospodarce rynkowej RFN wystąpią w następnych latach tendencje do powstrzymywania wzrostu płac i zwalniania niepotrzebnych pracowników. Dotyczyć to będzie całego sektora usług (za wyjątkiem budownictwa i IT) oraz sektora przemysłu związanego z eksportem.

Płaca minimalna w RFN od 1.1.2020  wynosi  9,35 euro/h. W połowie stycznia 2020r. Komisja Europejska rozpoczęła wielotygodniowe konsultacje ze związkami zawodowymi i organizacjami pracodawców nt. możliwości wprowadzenia nowych zasad dotyczących płacy minimalnej. Jej poziom miałby być różny w każdym państwie, ale nie mniejszy niż 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia w danym kraju. W przypadku Niemiec oznaczałoby to wzrost płacy minimalnej z obecnych 9,35 euro/h do 12 euro/h. CDU i pracodawcy są przeciwni, ale partie lewicowe i związki zawodowe – za. Szanse na wzrosty płac za wyjątkiem służby zdrowia i przemysłu związanego ze zwalczaniem pandemii są  niskie.

Problemami na niemieckim rynku pracy przed pandemią były:

- brak wykwalifikowanych fachowców (sektor IT, przemysł mechaniczny, maszynowy, rzemiosło, budownictwo, mechatronicy, matematycy, sektor publiczny: policjanci, strażacy, nauczyciele- sektor opieki nad osobami starszymi, sektor zdrowotny);

- wysokie w porównaniu np. do państw ESW koszty socjalne i inne w przeliczeniu na 1 zatrudnionego;

- starzejące się społeczeństwo.;

- obecność w RFN niewykwalifikowanych migrantów z Afryki i Bliskiego Wschodu. Stopa bezrobocia wśród uchodźców spoza Europy w 2017 r. wyniosła 45%. Tylko 23% uchodźców w zeszłym roku posiadało zatrudnienie. 18% z nich odprowadzało składki za zabezpieczenie społeczne. W 2017r. 63% uchodźców w RFN korzystała z podstawowych świadczeń pomocy społecznej (Harz IV). Przyczynami niewielkiego zatrudnienia wśród uchodźców, mimo boomu gospodarczego i wakatów na rynku pracy są: brak kwalifikacji, słabe wykształcenie i niewystarczająca znajomość języka niemieckiego.

 

Inflacja w Niemczech kształtowała się na koniec 2019 na poziomie 1,4% i należała do najniższych w okresie ostatnich 3 lat. Była ona niska z uwagi na umacniające się euro oraz relatywnie niskie ceny nośników energii. W styczniu 2020 instytuty naukowe oraz EBC przewidywały lekki wzrost inflacji w strefie euro i w Niemczech. Eksperci nie są jednomyślni, co stanie się z inflacją w 2020r. po wybuchu pandemii. Ujemne ceny ropy naftowej 21.04.2020 i brak popytu na surowce energetyczne w związku ze spodziewaną światową recesją wpływają na obniżki cen. W drugiej strony gwałtowne wahania popytu na żywność i niektóre produkty przemysłowe mogą windować inflację w górę. Na inflację wpłyną też podwyżki cen żywności obserwowane od wiosny 2020 r.  W kwietniu inflacja w RFN wyniosła 0,9% (na tle 0,4% w strefie euro).

 

 

W 2020 zwiększy się skumulowane zadłużenie publiczne  i dług publiczny. Sektor państwowy, obejmujący federację, kraje związkowe, gminy i ubezpieczenia społeczne utrzymywał się od 2012 r. do 2019 r. na kursie konsolidacyjnym. Wprowadzona w 2012 do politycznego obiegu zasada „czarnego zera” (zrównoważonego budżetu publicznego za wszelką cenę) i priorytetowego potraktowania zmniejszenia skumulowanego zadłużenia publicznego skutkowała zmniejszeniem się skumulowanego długu publicznego z 81% PKB w 2012r. do 60% w 2019r. Na 2020r. przed pandemią przewidywano zejście poniżej 59% PKB. Jak się później okazało okazała się ona istotnym buforem łagodzącym w Niemczech skutki ekspansywnej polityki pieniężnej po marcu 2020.

Wirtschaftsweisen prognozują, że w wyniku nowego zadłużenia, zadłużenie skumulowane ponownie przekroczy 60% PKB w 2020r. (-60,5% PKB). Rok 2021 ma być bardziej optymistyczny. Na  2021 doradcy ekonomiczni rządu federalnego przewidują już spełnienie kryterium i skumulowane zadłużenie na poziomie 58,6% PKB. Natomiast Fed. Ministerstwo Finansów natomiast nie wyklucza, że skumulowane zadłużenie publiczne w 2020 w stosunku do  PKB wyniesie -75% PKB.

 

Również bieżące zadłużenie publiczne w związku z kryzysem koronawirusa okaże się nie do uniknięcia. Wirtschaftsweisen przewidują deficyt bieżący finansów publicznych na -0,8% PKB w 2020 r. – czyli 26,7 mld euro. Ministerstwo Finansów RFN jest bardziej pesymistyczne – deficyt bieżący finansów publicznych ma wynieść w 2020r. 156,3 mld euro czyli od -4,68% PKB (prognoza PKB na 2020 autorstwa Wirtschaftsweisen) do -4,85% PKB (prognoza PKB na 2020  rządu RFN z 29.04.2020). Gdyby natomiast przyjąć za podstawę najbardziej pesymistyczną prognozę PKB Ifo (z marca 2020), która zakłada PKB w 2020 na poziomie 2.728,18 mld euro to zadłużenie bieżące w 2020 może wynieść -5,73% PKB. Gdyby natomiast plany ministra finansów O. Scholza  dodatkowej (plus 100 mld euro – ogłoszone w maju 2020)  pomocy państwowej dla gospodarki weszły w życie to przy PKB prognozowanym przez rząd federalny na 3219,53 mld euro bieżące zadłużenie publiczne osiągnęłoby -7,96% PKB. Gdyby natomiast PKB miał spaść wg prognozy Ifo o 20,6% w 2020 r. to bieżące zadłużenie publiczne osiagnełoby poziom 9,4% PKB. Nie można wykluczyć, że bieżące zadłużenie publiczne RFN będzie jeszcze wyższe, gdyż PKB może spaść o więcej niż, a wydatki z budżetu okażą się wyższe. Przykładowo: do budżetu wpłynie mniej pieniędzy z podatku VAT od usług gastronomicznych (w dniu 23.04.2020 r. zdecydowano o obniżce VAT w sektorze gastronomii z 19% na 7%).

Bieżące zadłużenie publiczne ostatni raz wystąpiło w 2011 r., a najwyższe było w 2010 r.(-4,4%).Od 2012 wykazywana była aż do epidemii w 2020 równowaga wydatków i przychodów (saldo 0% PKB). Od 2014 r. miała miejsce nawet  nadwyżka w budżecie bieżącym państwa w wysokości 0,6% PKB (było to 16,966  mld euro), w 2015r. 0,9% PKB   (28,580 mld euro), w 2016r. 1,2% PKB   (37,112 mld euro), w 2017r. 1,2% PKB  (40,295 mld euro), w 2018r. 1,9% PKB   (62,426 mld euro), w 2019r. 1,5% PKB (49,824 mld euro). Saldo finansów publicznych  w 2019 r. wyniosło 49,8 mld euro mld euro (o 12 mld euro mniej niż w 2018). Nadwyżka tylko budżetu federalnego w 2019 r. wyniosła 19,2 mld euro, budżetów landowych 13,3 mld euro, budżetów komun 6,6 mld euro. Projekt budżetu federalnego na 2020r. przedstawiony na posiedzeniu rządu niemieckiego w dniu 26 czerwca 2019 uwzględniał niższe wpływy (o 2,7 mld euro) w wyniku osłabienia koniunktury, jednak był wierny idei „czarnego zera. Wpływy i wydatki do budżetu miały być w 2020 zrównoważone (wielkość budżetu federacji to 360 mld euro), a instytuty badania koniunktury oczekiwały jeszcze w styczniu 2020r. nadwyżki finansowej w 2020r. w wysokości 1,2% PKB (41,6 mld euro).

Główne sektory gospodarki

Do głównych sektorów gospodarki RFN należą usługi i przemysł. Rolnictwo stanowi 0,9% PKB, przemysł 24,2%, budownictwo 5,6% i usługi 69,3%. Struktura wytwarzania PKB jest typowa dla państw post-industrialnych, wysokorozwiniętych.

Wydatki konsumpcyjne prywatne to 52,2% PKB, wydatki konsumpcyjne państwa 20,3%, inwestycje brutto 21,4% i handel zagraniczny 6,1% 9dane za Statistisches Bundesamt w 2019 r.). W 2020 r. należy spodziewać się wyższych proporcji w PKB wydatków konsumpcyjnych państwa oraz inwestycji brutto, kosztem spadku udziału handlu zagranicznego i konsumpcji prywatnej. W I połowie roku 2020 nastąpiło załamanie konsumpcji prywatnej (od marca 2020).

Przeciwdziałaniu spadkowi udziału przemysłu w strukturze PKB służy inicjatywa resortu gospodarki (BMWi) z lutego 2019r. polegająca na podjęciu procesu konsultacji z biznesem niemieckim i instytucjami europejskimi na temat przyszłości przemysłu RFN w kontekście strategii przemysłowej UE. Znowelizowana wersja strategii przemysłowej RFN pod tytułem: „Industriestrategie 2030” została przedstawiona przez BMWi w lutym 2019r. i w wersji poprawionej w listopadzie 2019r. Jest ona obecnie dyskutowana z partnerami RFN z Unii Europejskiej. Nie wiadomo jaki będzie jej los w związku z kryzysem wywołanym COVID 19.

W ocenie resortu gospodarki kluczowymi dla interesów Niemiec przemysłami są:

- przemysł metalowy (stalowy, miedzi, aluminium),

- przemysł chemiczny,

- budowa maszyn i urządzeń,

- przemysł samochodowy,

- przemysł optyczny,

- tworzenie urządzeń do opieki medycznej,

- sektor GreenTech,

- przemysł zbrojeniowy,

- przemysł lotniczy i kosmiczny,

- drukowanie 3D.

 

Tabela najważniejszych wskaźników makroekonomicznych

Wyszczególnienie

Rok bieżący lub rok z aktualnie dostępnymi danymi

rok poprzedni

PKB mln Euro (ceny bieżące)

3.436,0

3.344,4 

PKB na jednego mieszkańca Euro (ceny bieżące)

41.323 

39.879 

Tempo wzrostu PKB w procentach (ceny stałe)

0,6 

1,5

Relacja deficytu/nadwyżki finansów publicznych do PKB w procentach

+1,5 

+1,9 

Relacja całkowitego długu publicznego do PKB w procentach

-60,0 

-61,9 

Stopa inflacji (indeks cen konsumpcyjnych CPI) w procentach

+1,4 

+1,6 

Stopa bezrobocia w procentach

4,9 

5,8 

Wartość obrotów handlu zagranicznego (w mln Euro)

2.391,8 

2.363,7 

Wartość eksportu (w mln Euro)

1.310,9 

1.295,0 

Wartość importu (w mln Euro)

1.080,9 

1.068,7 

Relacja deficytu/nadwyżki na rachunku obrotów bieżących bilansu płatniczego do PKB w procentach

+8,0 (2018) 

+7,9 (2017) 

Wartość zagranicznych inwestycji bezpośrednich w kraju urzędowania (w mln Euro)

557,1 (2017) ​​​​

525,6 (2016)

Wartość zagranicznych inwestycji bezpośrednich kraju urzędowania za granicą (w mln Euro)

1.266,7 (2017) 

1.223,8 (2016) 

 

Handel zagraniczny

Oczekuje się, że sytuacja w handlu zagranicznym w związku z COVID 19 pogorszy się. Spodziewany jest duży spadek eksportu (-4,4%). Nie jest pewne czy Niemcy zdołają utrzymać wysoką nadwyżkę handlową. W 2019 r. wynosiła ona 230 mld euro. W 2020 ma być  o 50 mld euro niższa (spadek 21%). Łączne obroty handlowe spadną w 2020 o ok. 67 mld euro. W prognozie opracowanej przez Wirtschaftsweisen stwierdza się, że “dwa pierwsze kwartały 2020r. zakończą się poważnymi spadkami wartości wymiany handlowej. Dopiero III kw. 2020r. będzie pozytywny”. Doradcy rządu federalnego prognozują, że wartość eksportu spadnie w 2020 roku  o 4,4% w stosunku do 2019r. W przypadku importu będzie to -0,9%. W I kw. 2020r. eksport wpłynie na obniżenie PKB w wysokości ok. -0,6 punktu procentowego, a w II kw. 2020 ok. -1,4 punktu procentowego. Głównym obciążeniem dla handlu zagranicznego  jest sytuacja w strefie euro. W II kw. chiński rynek wpłynie na poprawę wskaźnika eksportu (plus 0,2 punktu procentowego). W III i IV kwartale 2020r. spodziewane są wartości powyżej 1 punktu procentowego. W II półroczu dynamika wartości eksportu (w porównaniu do II półrocza 2019) ma być ujemna i wynosić -0,3%.

Wiosenna prognoza rządu federalnego zakłada większy niż Wirtschaftsweisen spadek eksportu (-8,2%) w 2020 r. i + 6,5% wzrost w 2021 r. Zatem w 2020 można spodziewać się, że eksport wyniesie 1203 mld euro czyli 37,4% PKB. Obroty handlowe mają spaść o 108 mld euro (prognoza rządu).

Tendencje spowolnienia wzrostu eksportu miały już miejsce przed marcem 2020 r. Dynamika wzrostu eksportu niemieckiego wynosiła (rok do roku), w 2018r.: 3,1%, a w 2019r.: 1,2%. W poprzednich dekadach była ona dwucyfrowa. W 2000r.: 17,2%, 2010r.: 19,1%. Jedynie w czasie kryzysu finansowego 2009r. wartość eksportu niemieckiego spadła w porównaniu do roku poprzedniego o 18,8%. 

 

Struktura geograficzna handlu zagranicznego jest typowa dla wysokorozwiniętych dużych państw UE. Do głównych partnerów handlowych Niemiec należą państwa Unii Europejskiej (wraz z W. Brytanią), USA i Chiny. Spośród pozostałych partnerów ważną rolę odgrywają Szwajcaria (102,7 mld euro obrotów), Rosja (57,8 mld euro) i Japonia (44,6 mld euro).  Analizując pod względem geograficznym saldo handlu zagranicznego ze wszystkimi 239 państwami widać, że Niemcy dodatni bilans handlu towarami mają aż z 166 państwami.

Dodatni bilans w handlu zagranicznym wynosił w 2019 r. 229,9 mld euro, czyli 6,7% PKB. Największe nadwyżki Niemcy wykazują z USA, Francją i W. Brytanią. Nieprzypadkowo dwa anglosaskie kraje od pewnego czasu domagają się korekty na swoją korzyść poprzez retorykę prezydenta Trumpa i zwolenników Brexitu w W. Brytanii. Kanclerz RFN A. Merkel w wystąpieniu na Konferencji Bezpieczeństwa w Monachium w lutym 2019 r. broniła nadwyżek, tłumacząc, że jest to obiektywny fakt, że niemieckie auta i produkty wygrywają konkurencję z innymi towarami.

Niemcy mają ujemny bilans handlowy  z Chinami (w 2019 roku - 13,9 mld euro). Przyczyna to tańsze towary porównywalnej jakości z Chin. Drugim dużym państwem, z którym Niemcy wykazują ujemny bilans w handlu towarami to Rosja. Deficyt handlowy w obrotach z Rosją wynosi (2019 r.) 4,8 mld euro (warto zauważyć, że to o połowę mniej niż w 2018 r). Częściowo to wynik sankcji politycznych,  a częściowo zależności Berlina od importu ropy naftowej i gazu ziemnego z Rosji.

Niemcy liczą, że w długiej perspektywie czasowej (do 2050) zależność od importu źródeł energii z Rosji znacząco spadnie, gdyż w wyniku Energiewende niemiecka gospodarka ma po 2050 r. przejść na odnawialne źródła energii. Podobnie jest w przypadku Norwegii (deficyt -2,8 mld euro) oraz Niderlandów (deficyt – 6,9 mld euro). Kraje te są tak jak Rosja ważnymi dostawcami gazu do Niemiec. Ważnym europejskim krajem, z którym Niemcy mają duży ujemny bilans handlowy jest Irlandia (deficyt wynosił w 2019 -10,2 mld euro).

W przypadku ChRL, Norwegii czy Niderlandów wysoki deficyt handlowy Niemiec nie jest groźny, gdyż w porównaniu do całości obrotów nie stanowi on wysokiego odsetka (odpowiednio – Chiny 6,75%, Niderlandy 3,6%). W przypadku Norwegii udział deficytu w całości wartości handlu przekracza 20% (wynosi on 23,16%) a w przypadku Irlandii wynosi aż 40,5% (obroty irlandzko-niemieckie to 25,3 mld euro a deficyt -10,2 mld euro).

Spośród innych państw wysoki odsetek (ale mała wartość bezwzględna) występuje  w przypadku Wietnamu - udział deficytu w obrotach to 39% (spadek z poziomu 41% w 2018 r.), Bangladeszu (76% - wzrost z poziomu 75% w 2018 r.) i Malezji (22% spadek z poziomu 30%).

Tabela 1. Struktura geograficzna niemieckiego obrotu towarowego z najważniejszymi 20 partnerami z zagranicy pod względem eksportu – w roku  2019 (w mld euro).

 

Eksport:
wartość

(towary)

Import:

wartość

(towary)

Saldo handlu zagranicznego (towary)

Obroty handlowe towary)

2019 rok 

mld euro

mld euro

mld euro

mld euro

USA

118,7

71,4

47,3

190,1

Francja

106,7

66,0

40,7

172,7

Chiny

96,0

109,9

-13,9

205,9

Niderlandy

91,6

98,5

-6,9

190,1

Wielka Brytania

78,9

38,3

40,6

117,2

Włochy

68,1

57,2

10,9

125,3

Austria

66,1

44,1

20,0

110,2

Polska

65,8

57,6

8,2

123,4

Szwajcaria

56,4

46,3

10,1

102,7

Belgia

46,1

43,1

3,0

89,2

Czechy

44,5

47,9

-3,4

92,4

Hiszpania

44,3

33,2

11,1

77,5

Węgry

27,0

28,8

-1,8

55,2

Rosja

26,5

31,3

-4,8

57,8

Szwecja

24,9

15,4

9,5

40,3

Japonia

20,7

24,0

-3,3

44,7

Turcja

19,6

15,9

3,7

35,5

Dania

19,2

11,8

7,4

31,0

Republika Korei

17,2

12,4

4,8

29,6

Rumunia

16,9

15,9

1,0

32,8

Źródło: J. Rosa - Wydział Ekonomiczny Ambasady RP w Berlinie za Statistisches Bundesamt 2020.

 

Państwa Grupy Wyszehradzkiej z wyjątkiem Polski wykazują dodatni bilans handlowy z Niemcami. Dodatni bilans z RFN wykazują także m.in. : Libia (3,5 mld euro), Japonia (3,3 mld euro), Malezja (3,1 mld euro), Tajwan (2,3 mld euro), Macedonia (1,9 mld euro), Kazachstan (1,8 mld euro), Kambodża (1,6 mld euro), Filipiny (1,5 mld euro), Nigeria (1,2 mld euro) i Słowenia (0,8 mld euro).  W drugą stronę, niezrównoważony handel, tym razem na korzyść Niemiec,  występuje w przypadku USA (udział nadwyżki handlowej w obrotach to 24,9%, spadek z 27,5% w 2018), W. Brytanii (34,6%, spadek z 37,8% w 2018) oraz w mniej ostrej formie w przypadku kilku  europejskich dużych partnerów handlowych Niemiec m.in. Francja (23,6%), Austria (20%), Szwecja (23,6%).

 

Jeżeli chodzi o strukturę towarową niemieckiego handlu zagranicznego, to jest ona charakterystyczna dla wysoko rozwiniętych państw postindustrialnych, z korektą na duży udział produktów przemysłowych w eksporcie. Udział aut, pojazdów, maszyn i urządzeń w tym urządzeń transportowych przekracza 50%. Niski udział produktów przemysłu spożywczego w eksporcie wynika z tradycyjnej dominacji przemysłu i usług w gospodarce.

 

Sytuacja w bilansie płatniczym przed pandemią była korzystna dla Niemiec. Podobnie jak  w przypadku bilansu handlowego istniała nadwyżka bilansu płatniczego, która w 2018 r. wyniosła 8% PKB. Rekordowy był 2015 r.: +8,6% PKB. W okresie 2004 - 2018 nadwyżka bilansu płatniczego Niemiec powiększała się z roku na rok (z wyj. 2008 i 2009) i wzrosła z 122 mld USD w 2004 r. do 289,6 mld USD w 2015. W 2016 r. wyniosła 288,7, w 2017 290,4 mld USD a w 2018 r. 314 mld USD. Niemiecki rządowy instytut politologiczny SWP ostrzegał w 2019, że „jest to jedna z ważniejszych przyczyn niezgody między USA  a Niemcami obecnie”.

Tabela 2. Nadwyżki bilansu płatniczego (b.p.) Niemiec w latach 2000 – 2018 (mld euro).

Rok

Nadwyżka b.p. w mld USD

Nadwyżka b.p. w % niemieckiego PKB

2004

122,2

4,3

2005

129,4

4,5

2006

170,0

5,6

2007

233,4

6,8

2008

208,8

5,5

2009

195,7

5,7

2010

186,0

5,4

2011

226,0

6,0

2012

250,9

7,1

2013

254,7

6,8

2014

293,1

7,5

2015

289,6

8,6

2016

288,7

8,3

2017

290,4

7,9

2018

314,0

8,0

2019

.

.

2020*

217,1

6,5

Źródło: J. Rosa - Wydział Ekonomiczny Ambasady RP w Berlinie – OECD, Heribert Dieter, „Deutschlands zweischneidige Aussenwirtschaftspolitik. Gruende und Optionen für den Abbau der Leistungsbilanzueberschuesse”, SWP, Juni 2018 Berlin. 2020* prognoza Wirtschaftsweisen

Wirtschaftsweisen w raporcie prognozującym sytuację makroekonomiczną kraju na lata 2020, 2021 po wybuchu pandemii wskazują, że „saldo bilansu płatniczego powinno w 2020 r. spaść do 6,5% PKB, co w dużym stopniu będzie wynikiem wyraźnego zmniejszenia się nadwyżki handlowej. Czynnikiem łagodzącym będzie poprawa terms of trade w wyniku załamania się ceny ropy naftowej. W roku 2021 nie należy oczekiwać dalszej zmiany salda bilansu płatniczego”.

Inwestycje zagraniczne

Niemcy są ważnym eksporterem kapitału. Wg najnowszych dostępnych danych (Bundesbank dane z 2017) wartość BIZ za granica, realizowanych przez niemieckie przedsiębiorstwa wynosi 1.266,7 mld euro (39% PKB). Sa to głównie inwestycje w sektorze przemysłowym przetwórczym (głównie przemysł maszynowy, elektro-maszynowy i samochodowy środków transportu). Import kapitału występuje, ale jest ponad dwukrotnie niższy (557,1 mld euro czyli 17% PKB).

Uczestnictwo w wielostronnych organizacjach i porozumieniach o charakterze gospodarczym

RFN jest członkiem-założycielem Unii Europejskiej, a w jej ramach Unii Gospodarczo-Walutowej oraz aktywnym członkiem najważniejszych międzynarodowych organizacji ekonomicznych zarówno o charakterze ogólnym, jak i wyspecjalizowanym. Jest członkiem -założycielem Europejskiego Banku Centralnego (ECB), który od 1999 r. jest bankiem centralnym zarządzającym obecnie wspólną walutą europejską.

RFN jest członkiem - założycielem Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), ekonomicznego think-tanku najbardziej uprzemysłowionych krajów świata, który skupia rządy krajów o systemie demokratycznym i gospodarce rynkowej.

RFN jest członkiem – założycielem Światowej Organizacji Handlu (WTO), której głównym zadaniem jest liberalizacja międzynarodowego handlu towarami i usługami, propagowanie polityki inwestycyjnej wspierającej handel, rozstrzyganie sporów dotyczących wymiany handlowej, przestrzegania praw własności intelektualnej. RFN jest także członkiem Światowej Organizacji Ceł (WCO).

W sektorze finansowym RFN jest członkiem najważniejszych organizacji międzynarodowych takich jak:

  • Bank Światowy (od 1952 r.) oraz jego agencje wyspecjalizowane:
  • Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (IDA) (od 1960 r.),
  • Agencja Międzynarodowych Gwarancji Inwestycyjnych (MIGA) (od 1988 r.),
  • Międzynarodowa Korporacja Finansowa (IFC) (od 1956 r.),
  • International Center  for Settlement of Investment Disputes (ICSID) (od 1969 r.),
  • Międzynarodowy Fundusz Walutowy (od sierpnia 1952 r.),
  • Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBRD) (od 1991 r.),
  • Europejski Bank Inwestycyjny (EIB),
  • Bank Rozrachunków Międzynarodowych (BIS),
  • Komitet Bazylejski do Spraw Nadzoru Bankowego (BCBS),
  • Międzynarodowe Stowarzyszenie Nadzoru nad Funduszami Ubezpieczeniowymi (IAIS),
  • Międzynarodowa Organizacja Komisji Papierów Wartościowych (IOSCO),
  • Grupa Specjalna d.s. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF),
  • Międzynarodowa Organizacja Administracji Podatkowych (IOTA).

Ponadto RFN jest członkiem Europejskiej Konferencji Ministrów Transportu (EMCT) i Rady Państw Morza Bałtyckiego.

Stosunki gospodarcze z Unią Europejską

Niemcy są największym pod względem PKB członkiem UE i strefy euro. Po opuszczeniu Unii przez W. Brytanię PKB RFN to ok. 25%. PKB RFN to 29% strefy euro (29%). Relacje z państwami członkowskimi UE i strefy euro są podporządkowane podstawowemu celowi politycznemu Niemiec – rozwijaniu i wzmacnianiu spójności i siły Unii Europejskiej. Na państwa UE i strefy euro przypada większość obrotów handlowych kraju. Spośród 10 największych partnerów eksportowych 6 należy do UE.

Dwustronna współpraca gospodarcza

Gospodarcze umowy dwustronne

Ramy polsko-niemieckiej dwustronnej współpracy gospodarczej stworzone zostały przede wszystkim przez Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy podpisany w dniu 17 czerwca 1991 r.

 Szereg kwestii regulują też bilateralne umowy międzyrządowe. Są to m. in.:

  • „Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i od majątku, podpisana w Berlinie dnia 14 maja 2003 r.” , została opublikowana w Dzienniku Ustaw z 2005 r., nr 12, poz. 90;

Umowa w sprawie  popierania i wzajemnej ochrony inwestycji została w dniu 18 października 2018 r. wypowiedziana przez Rzeczpospolitą Polską ( Dz. Ust. z 2019 r., poz. 774).

Dwustronna wymiana handlowa

Towarowe obroty handlowe polsko-niemeickie  w 2019 charakteryzowały się  bardzo dużą dynamiką.  W 2019 eksport z PL do DE wyniósł 57,6 mld euro, import z DE do PL 65,8 mld euro. Obroty handlowe wyniosły 123,4 mld euro. Niemcy uzyskały nadwyżkę 8,2 mld euro. Dynamika obrotów była na poziomie 3,9%, a dynamika polskiego eksportu do Niemeic na poziomie 4,6%. Polska była w 2019 r. szóstym partnerem RFN pod względem obrotów handlowych na świecie i czwartym w UE. Wyprzedziła w 2019 W. Brytanię, a w 2020 ma szansę, jeżeli tendencja z I kwratłu 2020 się utrzyma wyprzedzić Włochy i zająć miejsce trzeciego partnera handlowego Niemiec w UE.

Polska jest nawiekszym europejskim partnerem handlowym (pod zwględem obrotów) spoza strefy euro i najwiekszym w regionie Europy Srodkowej i Europy Wschodniej. Handel  polsko-niemeicki jest wiekszy pod względem wartości obrotów od obrotów z drugim partnerem z regionu - Rep. Czeską (o 30,7 mld euro). Dla porównania wartość obrotów rosyjsko-niemeickich stale spada i jest już mniejsza niż polsko-niemeickich o 65,6 mld euro.

W I kwartale br. pomimo wybuchu pandemii nie odnotowało spadku w obrotach handlowych (twoarowych) Polska-Niemcy. Wzrosły o 3,1% w porównaiu z I kwartałem 2019. Jest to wyjatek na tle innych partnerów handlowych Niemeic z regionu jak Czechy (spoadek o 4,1%, czy Rosja spadek o 14,2%). Analiza towarowa wymiany handlowej wskazuje nadal na koncentrację w gałęzi motoryzacji i przemysłu elektromaszynowego, co w przypadku utrzymania się tendencji negatywnych w sektorze przemysłu jest poważnym zagrożeniem dla polskiej koniunktury.

Wzajemne inwestycje

Skumulowana wartość niemieckich inwestycji bezpośrednich w PL wynosi ponad 35 mld euro. Polska była nadal jednym z ważniejszych kierunków inwestycyjnych kapitału niemieckiego w UE. Skumulowana wartość bezpośrednich polskich inwestycji w Niemczech nie zmieniła się znacznie od lat poprzednich wynosząc 1,2 mld EUR

Do największych polskich inwestorów w RFN zaliczają się:

  • PKN Orlen S.A. - zakup sieci stacji benzynowych
    • Comarch S.A. - utworzenie centrum kompetencyjnego w Dreźnie
  • Sanplast Sp. z o.o. – Hoesch Design
    • CIECH S.A. – zakup Sodawerk Staßfurt GmbH
    • Ergis Eurofilms S.A. – przejęcie firm MKF-Folien GmbH und Schimanski
    • Asseco Germany AG - przejęcie firm: A+P AG), Matrix24 AG, update4u Software AG
    • KOPEX S.A. – Hansen Sicherheitstechnik AG
  • ZA Tarnów S.A. – przejęcie firmy Unylon Polymers GmbH
  • Boryszew S.A. – YMOS GmbH, YMOS Ubrig GmbH und YMOS Prenzlau GmbH
  • Track Tec – przejęcieThyssenKrupp GfT Gleistechnik

Do największych inwestorów niemieckich w Polsce zaliczają się:

  • Volkswagen AG - Volkswagen Bank Polska, S.A. Warszawa; Volkswagen Serwis Ubezpieczeniowy Sp. z o.o. Warszawa; SEBNorth Netze Polska Sp. z o.o. Gorzów Wielkopolski; Volkswagen Leasing Polska Sp. z o. o. Warszawa; Volkswagen Motor Polska Sp. z o. o. Polkowice; Volkswagen Poznań Sp. z o. o. Poznań; Sitech
    Sp. Z o. o. Polkowice,
  • Daimler – inwestycja Mercedesa w Jaworze,
  • ThyssenKrupp AG - ThyssenKrupp Krause Sp. z o.o. Gdańsk; ThyssenKrupp Energostal F.A Toruń; Thyssen Krupp Presta Steertec Poland Sp. z o. o. Międzyrzecz; THYSSENKRUPP SOFEDIT POLSKA Sp. Z o.o. Wrocław,
  • Siemens AG - Fujitsu Siemens Computers Sp. z o.o. Warszawa; OSRAM Sp. z o.o. Warszawa; Siemens Fabryka Izolatorow Polska Sp. z o.o. Jedlina-Zdrój; Siemens Finance Sp. z o.o. Warszawa; Siemens Finance Sp.z o.o. Warszawa; Siemens
    Sp. Z o. o. Warszawa; Westinghouse Modelpol Sp. z o. o. Warszawa; Alarmcom Bielski Sp.z o.o. Warszawa,
  • Metro Group AG - METRO Group Warszawa; MGA METRO Group Advertising Polska Warszawa; MGB METRO Group Buying Polska Sp. Z o.o. i Spółka Sp.k. Warszawa; MGI Metro Group Information Technology Polska Sp. Z o.o. Warszawa; MGL Metro Group Logistics Polska Sp. z o.o. Sp.k. Warszawa; Makro Cash & Carry Polska S.A. Warszawa; Media Markt Polska Sp. z o. o. Warszawa;
  • Deutsche Telekom AG – PTC S.A.,
  • Commerzbank AG -  BRE Bank S.A. Warszawa,
  • RWE AG -  RWE Stoen S.A. Warszawa,
  • MAN Nutzfahrzeuge AG - MAN - Star Trucks Sp. z o. o. - Wolica; Man Star Truck & Busses Sp. z o. o. - Tarnowo Podgórne; MAN STAR TRUCKS Sp. z o.o. Czeladź,
  • MTU Aero Engines - MTU Aero Engines Jasionka,
  • Deutsche Bank AG -  DWS Polska TFI S.A. Warszawa; DIL Polska Baumanagement Sp. z o. o. Warszawa; Deutsche Bank Polska S.A. Warszawa; Deutsche Bank PBC S.A. Warszawa; DB Securities S.A. Warszawa; DB Real Estate Investment GmbH Sp. z o.o. Oddział w Polsce Warszawa; ARX Equity Partners Sp. z.o.o Warszawa,
  • ALBA International GmbH - Alba Przedsiębiorstwo Techniki Sanitarnej Sp. Z o.o. Zduńska Wola; ALBA Dolny Śląsk Sp. z o.o. Wałbrzych; ALBA Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Czeladź Sp. z o. o. Czeladź,
  • Allianz AG - TU Allianz Polska S.A. Warszawa; Towarzystwo Ubezpieczeniowe Allianz Życie Polska S.A. Warszawa,
  • BSH Bosch und Siemens - BSH Sprzęt Gospodarstwa Domowego Sp. z o. o. Warszawa; BSH Sp. z o. o. Łódź, Zelmer Rzeszów;
  • Sudzucker AG - Sudzucker Polska Group Warszawa; Südzucker Polska – Cukrownia Strzyżów Strzyżów; Cukrownia Ropczyce S.A. Ropczyce; Cukier Małopolski S.A. Kazimierza Wielka; Sudzücker Polska Polska Cerekiew; Cukrownia Przeworsk S.A. Przeworsk,
  • Steinhoff Europe AG - KPM-Meble Kłodzko Sp. Z o. o. Kłodzko; ICM Meble
    Sp. z o. o. Wołów; Fabryka Mebli Prudnik Sp. z o. o. Prudnik; Steinpol Polska Sp.zo.o. Rzepin,
  • REMONDIS International GmbH - Remondis Sp. z o. o. Warszawa; REMONDIS BYDGOSZCZ SP. Z O.O. Bydgoszcz,
  • Pfleiderer AG - Pfleiderer Service Sp. z o. o. Grajewo; Pfleiderer Prospan S.A. Wieruszów; Pfleiderer Grajewo S. A. Grajewo,

Współpraca regionalna

Podstawę dwustronnej współpracy regionalnej i przygranicznej wyznacza Europejska Konwencja Ramowa o Współpracy Transgranicznej pomiędzy Wspólnotami i Władzami Terytorialnymi przyjęta w Madrycie w maju 1980 r. oraz Traktat między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r. Na mocy tego drugiego powołano Polsko - Niemiecką Komisję Międzyrządową ds. Współpracy Regionalnej i Przygranicznej. W jej ramach działają cztery komitety: ds. współpracy przygranicznej, współpracy międzyregionalnej, edukacji i gospodarki przestrzennej, które obradują regularnie, naprzemiennie w obu krajach. W dniach 13. – 14. XI. 2014 r. odbyło się w Dreźnie XXV posiedzenie tej Komisji, która zaleciła m.in. podpisanie polsko – niemieckiej umowy o wspólnej poprawie sytuacji na drogach wodnych pogranicza polsko – niemieckiego (ochrona przeciwpowodziowa, warunki przepływu i żeglugi rzecznej). Umowa została podpisana 27.04. 2015 r. podczas polsko – niemieckich konsultacji międzyrządowych w Warszawie.

Tradycyjnie partnerzy niemieccy zainteresowani są współpracą głównie z naszymi województwami północnymi i zachodnimi, ale posiadają też porozumienia partnerskie z innymi regionami, np. województwem mazowieckim i małopolskim. Intensywnie rozwija się współpraca województwa lubuskiego z Brandenburgią. Województwo mazowieckie ma podpisaną z Brandenburgią wspólną deklarację o współpracy (2.10.2002 r.). Rok wcześniej (7 grudnia 2001 r.) podobną deklarację podpisał z Brandenburgią Urząd Marszałkowski w Szczecinie. Aktywnie od lat rozwija się współpraca realizowana przez województwa zachodniopomorskie, lubuskie oraz dolnośląskie i landy Meklemburgii-Pomorza Przedniego, Brandenburgii, Saksonii oraz Berlina.

Współpraca samorządów Województwa Dolnośląskiego z partnerami w Saksonii przebiega bardzo intensywnie, zwłaszcza w zakresie realizacji projektów transgranicznych, takich jak połączenia komunikacyjne, zagospodarowanie przestrzenne, ochrona środowiska czy turystyka.

Szczególna rola przypada transgranicznej współpracy w ochronie środowiska. Efektem tej współpracy było na przykład osiągnięcie istotnej poprawy w redukcji zanieczyszczeń w tzw. „czarnym trójkącie” na styku granic Polski, Czech i Niemiec poprzez ustanowienie transgranicznych obszarów chronionych, takich jak tzw. Międzynarodowy Park Doliny Dolnej Odry czy wspólne oczyszczalnie ścieków (Gubin, Świnoujście). Ochroną środowiska w wymiarze transgranicznym zajmuje się zarówno Polsko-Niemiecka Rada Ochrony Środowiska, jak również Polsko-Niemiecka Komisja ds. Współpracy na Wodach Granicznych.

Z informacji MSW wynika, że polskie województwa realizują podpisane z niemieckimi krajami związkowymi deklaracje i porozumienia o współpracy. Istnieje także szereg różnych form kooperacji na poziomie samorządów lokalnych (miast, powiatów i gmin). Łącznie według Fundacji Współpracy Polsko – Niemieckiej istnieje 842 partnerstw pomiędzy polskimi i niemieckimi miastami i gminami. Związek Miast Polskich ma stałe kontakty ze swoim odpowiednikiem w Niemczech, tj. Deutscher Städtetag. Regularnie odbywa się konferencja miast partnerskich. Ostatnie posiedzenie Polsko-Niemieckiej Grupy Roboczej odbyło się 14-15 czerwca 2013 r. w Pile przy okazji obchodów jubileuszu 500-lecie tego miasta.

Związek Powiatów Polskich zawarł w listopadzie 2000 r. porozumienie o współpracy ze Związkiem Powiatów Niemieckich (Deutscher Landkreistag). Zgodnie z porozumieniem, współpraca gospodarcza obejmuje m. in.: pośrednictwo pomiędzy podmiotami gospodarczymi, tworzenie izb przemysłowo-handlowych, współpracę w dziedzinie energetyki, rozbudowie i budowie stacji benzynowych, moteli, restauracji itp.

Współpraca samorządów gospodarczych

Współpraca transgraniczna realizowana jest nie tylko przez władze wojewódzkie i landowe, ale również na poziomie samorządów lokalnych, w ramach czterech euroregionów: polsko-niemiecko-czeskiego „Nysa”, polsko-niemieckiego „Szprewa-Nysa Bóbr”, „Pro Europa Viadrina” oraz polsko-niemiecko-szwedzkiego „Pomerania”.

W latach 1994-2003 obszary przygraniczne otrzymały środki w ramach programu PHARE CBC i INTERREG (średnio po 40 mln EUR rocznie dla każdej ze stron). Po akcesji Polski do UE obszary te zostały objęte wsparciem w ramach Inicjatywy Wspólnotowej INTERREG III.

W latach 2004-2006 zapoczątkowana została współpraca samorządów z województwa dolnośląskiego z partnerami saksońskimi w ramach programu „Interreg Polska-Saksonia”.

Wspólne projekty realizują także po stronie niemieckiej Izby Przemysłowo-Handlowe w Dreźnie (oddział w Görlitz), Lipsku i Chemnitz oraz izby rzemiosła w Chociebużu i Frankfurcie nad Odrą, a po stronie polskiej izby rzemiosła, izby gospodarcze, Pracodawcy RP oraz agencje rozwoju regionalnego. W przeważającej części są to projekty dotyczące kooperacji branżowych, wymiany i kształcenia zawodowego, ujednolicenia rynków pracy, poprawy infrastruktury oraz transferu technologii.

W Szczecinie działa polsko-niemiecki Dom Gospodarki (Haus der Wirtschaft). Inicjatorami jego powstania była Izba Przemysłowo-Handlowa w Neubrandenburgu oraz władze miasta Szczecina. Służy on rozwijaniu polsko-niemieckich kontaktów gospodarczych. Najwięcej zapytań kierowanych do Domu Gospodarki dotyczy warunków podejmowania działalności gospodarczej i zagadnień z zakresu polityki podatkowej w obu krajach. Przez pierwsze lata od jego powstania firmy z Meklemburgii-Pomorza Przedniego koncentrowały swoją działalność na regionie szczecińskim. W ostatnich latach zaczęły także podejmować kontakty z partnerami z regionu Koszalina. Dom Gospodarki organizuje rocznie kilkadziesiąt wydarzeń o charakterze promocyjnym (w tym seminaria dla przedsiębiorców oraz comiesięczne kręgi gospodarcze).

Dostęp do rynku

Dostęp do rynku dla polskich towarów i usług

Brak jest formalnych ograniczeń w dostępie polskich towarów na rynek RFN. Regulacja dostępu opiera się w zasadniczej części na wspólnotowych swobodach: przepływu towarów i kapitału. Nie stosuje się ceł eksportowych i importowych oraz ograniczeń ilościowych.

Dostęp do rynku pracy

W dniu 1 maja 2011 r. dla pracowników z Polski i 7 innych państw członkowskich Unii Europejskiej przestały w Niemczech obowiązywać okresy przejściowe ograniczające jedną z podstawowych swobód europejskiego rynku wewnętrznego, jaką jest prawo do swobodnego przepływu osób. Tym samym, obywatele polscy uzyskali możliwość podejmowania pracy na terenie RFN, bez uprzedniego ubiegania się o otrzymanie stosownego pozwolenia. W przypadkach delegowania pracowników do pracy w Niemczech przez polskich pracodawców czy funkcjonowania agencji pracy tymczasowej istotne jest jednak zapoznanie się z regulacjami obowiązującymi na terenie RFN, gdyż mogą one różnić się od przepisów polskich. Pandemia COVID-19 wywołała duże  zakłócenia w małym ruchu granicznym, który po kilku tygodniach przerwy został ponownie przywrócony na polsko-niemieckiej granicy.

Nabywanie i wynajem nieruchomości

W RFN nie ma przepisów ograniczających zakup nieruchomości przez obcokrajowców. W regulacjach prawnych obowiązuje zasada swobody obrotu nieruchomościami. Istniejące ograniczenia związane m. in. z poprawą struktury rolnej, prawem kopalin czy obrotem ziemią na terenie nowych krajów związkowych dotyczą wszystkich podmiotów, bez względu na ich siedzibę czy obywatelstwo. Swoboda obrotu dotyczy również nabywania akcji zamówień udziałów w spółkach będących właścicielami nieruchomości.

Przy nabyciu nieruchomości powstaje obowiązek zapłaty tzw. Grunderwerbsteuer (podatek od nabywania nieruchomości). Określanie jego stawek pozostaje w gestii krajów związkowych. Ich wysokość kształtuje się obecnie w przedziale 3,5-5,5%.

System zamówień publicznych

Zamówienia publiczne w Niemczech są w swoim założeniu uregulowane dwiema ustawami na poziomie federalnym:

- Ustawą przeciwko ograniczaniu konkurencji (niem. Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen lub też GWB)

- Ustawą o gospodarce budżetowej federacji (niem. Bundeshaushaltordnung lub też BHO)

oraz ustawami na poziomie poszczególnych krajów związków, jednak wyłącznie dotyczących gospodarki budżetowej.

 

Zastosowanie odpowiednich aktów wyższej rangi jest, podobnie jak w Polsce, wyznaczane na podstawie szacowanej wartości zamówienia oraz, z uwagi na federalny ustrój państwa, ze względu na podmiot udzielający zamówienia. W Niemczech jednak centralnym odnośnikiem są tzw. progi unijne, czyli te, od których jest uzależniony obowiązek przekazywania ogłoszeń o zamówieniu Urzędowi Publikacji Unii Europejskiej, w podziale na usługi, dostawy oraz roboty budowlane.

 

Poniżej tych progów zastosowanie znajdują, w zależności od podmiotu, który udziela zamówienia:

- Ustawą o gospodarce budżetowej federacji na poziomie federalnym

- Ustawy o gospodarce budżetowej na poziomie kraju związkowego

 

Powyżej tych progów, bez względu na podmiot:

- Ustawa przeciwko ograniczaniu konkurencji

- odpowiednie przepisy Unii Europejskiej, w tym Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylająca dyrektywę 2004/18/WE (tekst jednolity z 1 stycznia 2020 r.).

 

Należy jednak pamiętać, że częścią zamówień publicznych są również akty wykonawcze, które precyzują sposób postępowania w trakcie udzielania zamówienia. Niezależnie od wartości zamówienia i podmiotu udzielającego, ponieważ precyzują one wszystkie powyższe ustawy krajowe, zastosowanie znajduje:

- Rozporządzenie w sprawie zamówień publicznych (niem. Vergabeverordnung lub też VgV)

oraz rozporządzenia szczególne, przy czym istnieją również inne, które odnoszą się do konkretnej branży:

- Rozporządzenie w sprawie zamówień oraz umów dla robót budowlanych (niem. Vergabe- und Vertragsordnung für Bauleistungen lub też VOB z późn. zm.)

- Rozporządzenie w sprawie zamówień oraz umów dla usług (niem. Vergabe- und Vertragsordnung für Leistungen lub też VOL z późn. zm.)

Precyzują one tryby, w których są udzielane zamówienia, gdzie podobnie jak w Polsce wyznaczono przetarg ograniczony i nieograniczony jako podstawowe, a na przykładzie rozporządzeń szczególnych, sposób zawierania umów przy usługach lub robotach budowlanych, jak i sposób udzielenia takich zamówień.

 

W zamówieniach poniżej progów znajdują ponadto zastosowanie dodatkowe rozporządzenia szczególne:

- Rozporządzenie federalne w sprawie zamówień podprogowych (Unterschwellenvergabeordnung lub też UVgO) na poziomie federalnym

- Rozporządzenia podprogowe poszczególnych krajów związkowych.

 

Więcej informacji można znaleźć na stronie Federalnego Ministerstwa Gospodarki i Energii (dostępnej w języku niemieckim, angielskim oraz francuskim):

https://www.bmwi.de/Redaktion/DE/Dossier/oeffentliche-auftraege-und-vergabe.html

Przydatne kontakty i linki

Niemieckie ministerstwa, urzędy i instytucje:

Ministerstwo Spraw Zagranicznych: 
www.auswaertiges-amt.de/de/

Ministerstwo Finansów:
www.bundesfinanzministerium.de/Web/DE/Home/home.html

Ministerstwo Wyżywienia i Rolnictwa:
www.bmel.de/DE/Home/home_node.html

Ministerstwo Gospodarki i Energii:
www.bmwi.de/Navigation/DE/Home/home.html

Ministerstwo Pracy i Spraw Socjalnych:
www.bmas.de/DE/Startseite/start.html

Ministrowie ds. Rodziny, Seniorów, Kobiet i Młodzieży:
www.bmfsfj.de/

Ministerstwo Transportu i Infrastruktury Cyfrowej:
www.bmvi.de/DE/Home/home.html

Ministerstwo Zdrowia:
www.bundesgesundheitsministerium.de/

Ministerstwo Środowiska, Ochrony Przyrody i Bezpieczeństwa Jądrowego:​
www.bmu.de/

BDI Bundesverband der Deutschen Industrie:
www.bdi.de/

DIHK  Deutscher Industrie- und Handelskammertag
www.dihk.de

Deutscher Bauernverband e.V.
DBV Berlin
https://www.bauernverband.de/

Źródła:
Federalny Urząd Statystyczny (Statistisches Bundesamt)
http://www.statistikportal.de/de
https://www.destatis.de/

Portal internetowy „Tatsachen über Deutschland“ (Niemcy w świetle faktów i liczb)
https://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/de

Portal internetowy Deutschland.de
https://www.deutschland.de/pl


Data aktualizacji: 29.05.2020