Współpraca w ramach Unii Europejskiej
Podejście UE do zarządzania kryzysowego można opisać stwierdzeniem: „Twoja gotowość / odporność jest moją gotowością”, a cała UE jest na tyle odporna, na ile odporne jest jej najsłabsze ogniwo. Ponieważ zarządzanie kryzysowe leży w gestii państw członkowskich, a kompetencje UE w tym obszarze mają określone traktatowo granice, instytucje unijne (Komisja Europejska, Sekretariat Generalny Rady UE, Europejska Służba Działań Zewnętrznych) pełnią rolę wspomagającą. Niemniej jednak, zwłaszcza w ostatnich latach, widać silne dążenie do wykorzystania wartości dodanej wynikającej z zaangażowania czynnika ponadnarodowego, zdolnego do koordynacji pewnych działań poprzez przekrojowe i horyzontalne spojrzenie na kwestie zarządzania kryzysowego.
Znaczenie tego podejścia wzrosło w związku z rozwojem unijnej polityki w zakresie gotowości i odporności na przyszłe kryzysy. Kierunki tych działań wyznaczają m.in. raport Saula Niinistö (zatytułowany oficjalnie "Safer Together Strengthening Europe’s Civilian and Military Preparedness and Readiness”) oraz Strategia na rzecz Unii Gotowości (Preparedness Union Strategy), przedstawiona przez Komisję Europejską w marcu 2025 r. Dokumenty te podkreślają potrzebę wzmacniania zdolności antycypowania każdego rodzaju zagrożeń, przygotowania na sytuacje kryzysowe oraz koordynacji działań na poziomie krajowym i unijnym, z uwzględnieniem współpracy całej administracji publicznej (whole-of-government) i całego społeczeństwa (whole-of-society).
ROLA RCB
Ustawowe zadania Rządowego Centrum Bezpieczeństwa korespondują z podstawowymi obszarami działań UE w dziedzinie zarządzania kryzysowego. Obszary te obejmują:
- Zapewnienie wymiany informacji w ramach systemu zarządzania kryzysowego pomiędzy UE a narodowymi centrami zarządzania kryzysowego w państwach członkowskich. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa jest jednym z krajowych punktów kontaktowych, zapewniających szybki obieg informacji w sytuacjach kryzysowych w ramach procedur koordynacji IPCR.
- Współpracę z Unią Europejską i państwami członkowskimi w zakresie wzmacniania odporności infrastruktury krytycznej (podmiotów krytycznych), a także wymianę doświadczeń i dobrych praktyk w tym obszarze, zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2557 z dnia 14 grudnia 2022 r. w sprawie odporności podmiotów krytycznych (dyrektywy Critical Entities Resilience; CER), która zastąpiła dyrektywę Rady 2008/114/WE.
- Współpracę z właściwymi podmiotami na poziomie krajowym w ramach procesu opracowywania opinii i stanowisk Rządu Rzeczypospolitej Polskiej do projektów dokumentów UE odnoszących się do zarządzania kryzysowego.
- Udział w badaniach, projektach, pracach grup roboczych i zespołów eksperckich dotyczących zarządzania kryzysowego. Ich celem jest wymiana doświadczeń oraz dobrych praktyk w zakresie analizy i oceny ryzyka w poszczególnych państwach członkowskich.
- Realizację zadań wynikających z decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1313/2013/UE z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, w tym działań związanych z oceną ryzyka i rozwijaniem zdolności zarządzania ryzykiem.
- Realizację zobowiązań wynikających z uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej w zakresie budowania odporności państwa na zagrożeni (art. 22, pkt. 2 Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej)
Istotnym obszarem zaangażowania RCB jest udział w pracach Grupy Roboczej Ad Hoc ds. gotowości, zdolności reagowania i odporności na przyszłe kryzysy (Ad hoc Working Party on preparedness, response capability and resilience to future crises – AHWP Resilience). Przedstawiciele RCB uczestniczą w pracach grupy jako delegaci Polski. Ich zaangażowanie obejmuje koordynację współpracy z właściwymi instytucjami krajowymi, przygotowywanie stanowisk oraz zapewnianie spójności działań podejmowanych na poziomie krajowym z pracami prowadzonymi na forum UE.
Prace AHWP Resilience dotyczą przekrojowych zagadnień związanych ze wzmacnianiem gotowości i odporności Unii Europejskiej na przyszłe kryzysy. Ważnym punktem odniesienia dla tych działań są raport Saula Niinistö dotyczący wzmacniania gotowości cywilnej i wojskowej UE oraz Strategia na rzecz Unii Gotowości. Przedmiotem dyskusji na grupie są m.in. kluczowe działania (key actions) przewidziane w strategii, jak opracowanie minimalnych wymogów w zakresie gotowości (minimum preparedness requirements; MPR) oraz kompleksowa ocena ryzyk i zagrożeń (comprehensive risk and threat assessment; CoRTA).
Na forum AHWP Resilience omawiane są również zagadnienia związane z bezpieczeństwem dronów i przeciwdziałaniem zagrożeniom wynikającym z ich wykorzystania. Tematyka ta obejmuje Plan działania UE w zakresie bezpieczeństwa dronów i systemów antydronowych (Action Plan on Drone and Counter Drone Security), przedstawiony przez Komisję Europejską w lutym 2026 r. Działania w tym obszarze dotyczą m.in. wzmacniania zdolności wykrywania zagrożeń, gotowości do reagowania na incydenty oraz ochrony infrastruktury krytycznej.
Zaangażowanie RCB w prace AHWP Resilience pozwala na bieżące śledzenie kierunków rozwoju polityki UE w obszarze gotowości i odporności, wymianę doświadczeń z państwami członkowskimi oraz powiązanie prac prowadzonych na poziomie unijnym z krajowymi działaniami w zakresie zarządzania kryzysowego.
Ponadto RCB odpowiada za przekazywanie do Komisji Europejskiej informacji o kluczowych rodzajach ryzyka oraz zdolnościach do zarządzania ryzykiem. RCB pełni funkcję zapasowego punktu kontaktowego dla ERCC.
SYSTEM REAGOWANIA KRYZYSOWEGO RADY UE
Na podstawie konsultacji pomiędzy państwami członkowskimi można twierdzić, że istnieją możliwości doskonalenia współpracy w celu szybszej i wszechstronnej reakcji na wielosektorowe kryzysy. Ważnym warunkiem jest tu koordynacja zarówno na poziomie politycznym jak organizacyjnym. W tym kontekście duże znaczenie miała decyzja Komitetu Stałych Przedstawicieli Państw Członkowskich przy Radzie UE (Committee of Permanent Representatives, COREPER) z maja 2012 r. w sprawie przeglądu procedur koordynacji kryzysowej na poziomie politycznym UE (Arrangements for Crisis Coordination at EU political level, CCA). Efektem tego przeglądu była decyzja Rady UE z czerwca 2013 r. o ustanowieniu mechanizmu pn. Zintegrowany System Reagowania Kryzysowego Unii Europejskiej (The EU Integrated Political Crisis Response Arrangements, IPCR). Założeniem IPCR jest wzmacnianie zdolności UE do podejmowania szybkich decyzji politycznych w związku z koniecznością reakcji w obliczu sytuacji kryzysowej.
Proces decyzyjny ma wspierać szybka wymiana informacji oparta o tzw. zintegrowane podejście, wynikające ze świadomości sytuacji i jej analizy (Integrated Situational Awareness and Analysis, ISAA). Głównym narzędziem ISAA – w ramach gromadzenia i dystrybuowania informacji oraz analizy aktualnej sytuacji – jest bezpieczna platforma internetowa IPCR Web Platform. Jest ona dostępna wszystkim zainteresowanym podmiotom na odpowiednich poziomach w państwach członkowskich i organizacjach UE.
Koordynatorem, a zarazem punktem kontaktowym i administratorem systemów dedykowanych mechanizmowi IPCR, jest Sekretariat IPCR działający przy Radzie Unii Europejskiej. Podejmuje on działania związane z uruchomieniem całego mechanizmu i spina wszystkie istniejące unijne systemy oraz mechanizmy zarządzania kryzysowego. Zastąpił on wcześniej działające Centrum Sytuacyjne (Situation Center, SitCen), które jako Centrum Analiz Wywiadowczych (Intelligence Analysis Centre, IntCen) działa obecnie w ramach Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych.
IPCR ma zapewnić spójną, efektywną i terminową odpowiedź na politycznym poziomie UE w przypadku aktywowania Klauzuli Solidarności (art. 222 Traktatu o Funkcjonowaniu UE, TFUE). Na podstawie tego zapisu UE wraz z państwami członkowskimi działa wspólnie w duchu solidarności, jeżeli jakiekolwiek państwo członkowskie stanie się przedmiotem ataku terrorystycznego bądź ofiarą klęski żywiołowej lub katastrofy spowodowanej przez człowieka[1].
Wiodąca rola RCB w mechanizmie IPCR
Rządowe Centrum Bezpieczeństwa – jako instytucja pełniąca rolę krajowego punktu kontaktowego ze strukturami unijnymi w ramach mechanizmu IPCR– koordynuje przepływ informacji dotyczących tych zagadnień pomiędzy UE a kompetentnymi instytucjami polskimi.
Polska, biorąc pod uwagę wieloaspektowy charakter wyzwań, jakie przedstawiają sobą pandemia, wojna w Ukrainie czy inne potencjalne zagrożenia, uznała, że współdziałanie z mechanizmem IPCR wymaga zaangażowania wielu sektorów administracji a zarazem wyznaczenia podmiotu odpowiedzialnego za koordynację współpracy na poziomie krajowym i międzynarodowym.
Funkcja RCB wynika z ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, a dokładnie zadań określonych w art. 11, ust 2 pkt 6. o współpracy m.in. z podmiotami UE. Nadrzędnym celem jest zapewnienie bezkolizyjnego przepływu informacji pomiędzy polskimi instytucjami a odpowiednimi strukturami unijnymi w reakcji na potencjalny kryzys. Polska dostrzega potrzebę istnienia europejskiego forum działań w dziedzinie zarządzania kryzysowego. Jednym z nich jest właśnie, aktywnie wykorzystywany przez państwa unijne IPCR. Po raz pierwszy mechanizm ten został aktywowany 30 października 2015 roku podczas kryzysu migracyjnego. Obecnie nabiera kluczowego znaczenia w kontekście wypracowywania wspólnych standardów na obszarze całej Unii Europejskiej, mających wspomóc kraje członkowskie wobec konsekwencji wojny w Ukrainie.
Mechanizm IPCR jest ważnym instrumentem w procesie decyzyjnym UE. Zapewnia rotacyjnej prezydencji Unii Europejskiej szereg narzędzi ułatwiających dostęp do informacji i dzielenia się nimi, podejmowanie wspólnych decyzji i koordynowania działań na najwyższym szczeblu politycznym. Do narzędzi tych należą:
- Robocze spotkania (informal roundtable) – są to nieformalne spotkania zwoływane i koordynowane przez prezydencję, których główną funkcją jest wypracowanie rozwiązań dotyczących zaistniałej sytuacji. Odbywają się na dwóch poziomach: poziomie eksperckim (working level) oraz poziomie ambasadorów (high level);
- Raporty sytuacyjne (Integrated Situational Awareness and Analysis, ISSA) – są to kwestionariusze zawierające szczegółowe pytania, mające zapewnić decydentom jasny obraz sytuacji;
- Platforma IPCR – narzędzie to umożliwia wymianę informacji w trybie online, w tym raportów ISAA, map sytuacyjnych, a także zbieranie informacji do raportów ISAA przy wykorzystaniu kwestionariuszy rozsyłanych do państw członkowskich;
- Centralny punkt kontaktowy IPRC 24/7 – zapewnia całodobową współpracę z odpowiednimi podmiotami, a także pełni funkcję monitorowania i powiadamiania dla celów IPCR. Ponadto, wspomaga proces tworzenia i obiegu raportu ISAA.
Mechanizm IPCR może być aktywowany przez prezydencję Unii Europejskiej w sytuacji poważnego kryzysu, kiedy widoczna jest potrzeba koordynacji pomiędzy krajami Unii Europejskiej na szczeblu politycznym. Może on także zostać aktywowany na prośbę jednego z krajów członkowskich, a także w sytuacji powołania się na tzw. klauzulę solidarności (art. 222 TFUE)[2]. Poziom aktywacji mechanizmu IPCR winien być dostosowany do aktualnej sytuacji. Możliwe są trzy poziomy: tryb monitorowania, tryb wymiany informacji i pełna aktywacja IPCR. Obecnie IPCR aktywowany jest w pełnym trybie w odniesieniu do kryzysu sytuacji migracyjnej a także wojny w Ukrainie.
Pełna aktywacja IPCR wiąże się z przygotowywaniem propozycji działań w odniesieniu do unijnej odpowiedzi na daną sytuację, przygotowaną na spotkaniu roboczym pod przewodnictwem prezydencji. Decyzje wypracowane na spotkaniach roboczych są przedkładane Komitetowi Stałych Przedstawicieli (Comité des représentants permanents, COREPER), a następnie Radzie.
W wypadku zdarzeń grożących dalekosiężnymi skutkami dla państw członkowskich istnieje także możliwość zastosowania Klauzuli Wzajemnej Obrony (art. 42.7 Traktatu o Unii Europejskiej, TUE). Klauzula ma zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy państwo członkowskie stanie się ofiarą „napaści zbrojnej” na jego terytorium. Napaść musi zostać przeprowadzona z zewnątrz, czyli spoza terytorium państw członkowskich, gdyż art. 42 TFUE może stanowić podstawę jedynie zewnętrznych działań Unii. W przeciwieństwie do sytuacji wskazanych w art. 222 TFUE, obowiązek pomocy na podstawie art. 42 ust. 7 TUE mają wyłącznie państwa członkowskie (taki obowiązek nie został natomiast nałożony na Unię). Te traktatowe zapisy służą dwóm podstawowym funkcjom. Z jednej strony wyrażają formalne zobowiązanie sygnatariuszy do wzajemnej pomocy, a z drugiej są przesłaniem dla potencjalnego agresora, że wrogie działania mogą spotkać się ze zbiorową reakcją[3].
Uruchomienie klauzuli jest możliwe w sytuacji, gdy państwo członkowskie stanie się przedmiotem ataku terrorystycznego, ofiarą klęski żywiołowej lub katastrofy spowodowanej przez człowieka. Klauzula nakłada obowiązek „udzielenia pomocy” zarówno na Unię (art. 222 ust. 1 TFUE) jak i na pozostałe państwa członkowskie (art. 222 ust. 2 TFUE). Napaść musi zostać przeprowadzona z zewnątrz, czyli spoza terytorium państw członkowskich, gdyż art. 42 TFUE może stanowić podstawę jedynie zewnętrznych działań Unii. W przeciwieństwie do sytuacji wskazanych w art. 222 TFUE, obowiązek pomocy na podstawie art. 42 ust. 7 TUE mają wyłącznie państwa członkowskie (taki obowiązek nie został natomiast nałożony na Unię).
W ramach polityki w dziedzinie gotowości i wspierania działań służących identyfikacji zdarzeń kryzysowych, a które wymagają reakcji politycznej na szczeblu UE w 2019 r. utworzono nowy mechanizm monitorowania kryzysowego UE: nieformalną sieć analizy sytuacji (The informal Horizon Scanning Network, HSN). Obejmuje ona ekspertów ds. ryzyka i analityków z państw członkowskich, służb Komisji, Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych i Sekretariatu Generalnego Rady, uczestniczących w pracach sieci na zasadzie dobrowolności. Celem HSN jest wykrywanie potencjalnych zdarzeń kryzysowych, zanim jeszcze osiągną znaczy poziom lub się wydarzą. HSN ma funkcjonować głównie w oparciu o łączność elektroniczną (za pośrednictwem platformy IPCR) oraz poprzez bezpośrednie spotkania ekspertów. Przedstawiciel Rządowego Centrum Bezpieczeństwa jest zgłoszony jako ekspert do udziału w mechanizmie HSN.
Rządowe Centrum Bezpieczeństwa reprezentuje Polskę na nieformalnych spotkaniach sieci Dyrektorów Generalnych centrów zarządzania kryzysowego (DG-Network of European Crisis Centres). Struktura powstała w 2021 r. z inicjatywy państw Beneluksu a do jej głównych celów należą:
- zacieśnianie współpracy pomiędzy centrami kryzysowymi państw europejskich;
- wzajemne informowanie się o wyzwaniach stojących przed różnymi centrami kryzysowymi;
- dzielenie się istniejącą wiedzą fachową i doświadczeniami;
- aktywna i spójna współpraca w przypadku kryzysów o poważnych skutkach międzynarodowych i międzysektorowych.
[1] Art. 222. Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej: „Unia i jej Państwa Członkowskie działają wspólnie w duchu solidarności, jeżeli jakiekolwiek Państwo Członkowskie stanie się przedmiotem ataku terrorystycznego lub ofiarą klęski żywiołowej lub katastrofy spowodowanej przez człowieka. Unia mobilizuje wszystkie będące w jej dyspozycji instrumenty, w tym środki wojskowe udostępnione jej przez Państwa Członkowskie”.
[2] Zob. art. 222 Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ust. 2:„Jeżeli Państwo Członkowskie stało się przedmiotem ataku terrorystycznego lub ofiarą klęski żywiołowej lub katastrofy spowodowanej przez człowieka, na prośbę jego władz politycznych inne Państwa Członkowskie udzielają mu pomocy…”
[3] Art. 42 ust.7 Traktatu o Unii Europejskiej:” W przypadku gdy jakiekolwiek Państwo Członkowskie stanie się ofiarą zbrojnej agresji na jego terytorium, pozostałe Państwa Członkowskie mają w stosunku do niego obowiązek udzielenia pomocy i wsparcia przy zastosowaniu wszelkich dostępnych im środków, zgodnie z artykułem 51 Karty Narodów Zjednoczonych”.
[4] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2013.347.01.0924.01.POL – DECYZJA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY NR 1313/2013/EU z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, art. 11.
Ćwiczenia zarządzania kryzysowego
Bardzo ważnym elementem współpracy RCB ze strukturami UE oraz innymi państwami członkowskimi są unijne ćwiczenia zarządzania kryzysowego EU Integrated Resolve (PACE). Są to ćwiczenia odbywające się w kontekście rozwoju Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa UE, której integralną częścią jest Wspólna Polityka Bezpieczeństwa i Obrony, zdefiniowana i opisana w Traktacie o Unii Europejskiej (TUE). Zapoczątkowane zostały w 2018 roku i docelowo mają odbywać się cyklicznie. Głównym założeniem ćwiczeń jest testowanie funkcjonowania unijnych mechanizmów reagowania kryzysowego, zwiększanie zdolności UE do reagowania na zagrożenia hybrydowe oraz wzmacnianie współpracy z NATO. Uczestniczą w nich instytucje i agencje unijne, a także państwa członkowskie.
Najnowsza edycja ćwiczeń EU Integrated Resolve 2026 opiera się na scenariuszach zagrożeń hybrydowych obserwowanych obecnie w państwach UE i ma na celu przetestowanie procedur oraz mechanizmów reagowania kryzysowego na poziomie krajowym i unijnym. Ćwiczenia obejmują również przetestowanie procedur związanych z uruchomieniem klauzuli solidarnościowej (art. 222 TFUE) oraz klauzuli wzajemnej pomocy (art. 42 ust. 7 TUE).
Pracownicy RCB pełnią funkcje narodowych koordynatorów i planistów, odpowiadając za przygotowanie ćwiczeń po stronie polskiej, współpracę z zaangażowanymi instytucjami krajowymi oraz uzgodnienia ze strukturami unijnymi. Udział RCB wspiera doskonalenie wymiany informacji i współpracy międzyinstytucjonalnej, a także praktyczne sprawdzenie zdolności do skoordynowanego reagowania na złożone kryzysy. Ćwiczenia przyczyniają się tym samym do wzmacniania gotowości i odporności oraz rozwijania współpracy między strukturami krajowymi i międzynarodowymi.
WSPÓŁPRACA DWUSTRONNA I REGIONALNA
Rządowe Centrum Bezpieczeństwa prowadzi dwustronną współpracę z podmiotami odpowiedzialnymi (na poziomie centralnym) za zarządzanie kryzysowe w innych państwach. Naszymi kluczowymi partnerami są państwa sąsiednie, w tym przede wszystkim te, które są członkami NATO i UE. Z punktu widzenia zarządzania kryzysowego współpraca bilateralna jest szczególnie istotna ze względu na obszary wzajemnego oddziaływania. Chodzi, w szczególności, o wyzwania związane z ryzykiem i prawdopodobieństwem wystąpienia zagrożeń o charakterze transgranicznym oraz likwidacją ich skutków, jak np. w przypadku powodzi. Przedmiotem zainteresowania w kontaktach dwustronnych jest wymiana informacji i doświadczeń w obszarze zarządzania kryzysowego, przeciwdziałania zagrożeniom CBRN, ochrony ludności, ochrony infrastruktury krytycznej, szkoleń oraz ćwiczeń.
Celem współpracy Rządowego Centrum Bezpieczeństwa z odpowiednikami w państwach trzecich jest m.in. promowanie polskiego modelu systemu zarządzania kryzysowego. Przykładem może być tu nawiązanie kontaktów z Ministerstwem Spraw Nadzwyczajnych Ukrainy, które w tym kraju, odpowiada za zarządzanie kryzysowe na poziomie centralnym. Jest to dobry początek do dalszej współpracy, tym bardziej, że Ukraina, w ramach reformy systemu reagowania kryzysowego, jest zainteresowana skorzystaniem z polskich wzorców i doświadczeń.
- Pierwsza publikacja:
- 13.11.2024 12:44 Beata Wiączek
- Wytwarzający/ Odpowiadający:
- Rządowe Centrum Bezpieczeństwa
| Tytuł | Wersja | Dane zmiany / publikacji |
|---|---|---|
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 9.0 | 02.11.2026 09:13 Mikołaj Stępniak |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 8.0 | 02.11.2026 08:33 Mikołaj Stępniak |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 7.0 | 30.10.2026 11:24 Mikołaj Stępniak |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 6.0 | 30.10.2026 11:24 Mikołaj Stępniak |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 5.0 | 30.12.2025 12:05 Beata Wiaczek |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 4.0 | 30.12.2025 12:04 Beata Wiaczek |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 3.0 | 30.12.2025 12:03 Beata Wiaczek |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 2.0 | 30.12.2025 12:02 Beata Wiaczek |
| Współpraca w ramach Unii Europejskiej | 1.0 | 13.11.2024 12:44 Beata Wiączek |
Aby uzyskać archiwalną wersję należy skontaktować się z Redakcją BIP