Polska w RPA

Pamięć o 22 tys. zamordowanych przez NKWD w 1940 r. oficerach Wojska Polskiego, policjantach oraz urzędnikach pozostaje żywa wśród Polaków mieszkających w RPA.

Przy Pomniku Katyńskim, znajdującym się w parku Jamesa i Ethel Grey, w Melrose Estate w Johannesburgu, zgromadzili się przedstawiciele wielu organizacji: Polskiego Stowarzyszenia Sybiraków w Afryce Południowo-Wschodniej, Komitetu Lotów nad Warszawą, Fundacji Dziedzictwa Polskiego, Zjednoczenia Polskiego w Johannesburgu, Fundacji Rodzin Katyńskich Pochodzenia Żydowskiego, a także członkowie polskiej Parafii pw. św. Józefa Robotnika.

Uczestnicy spotkania oddali również hołd ofiarom katastrofy smoleńskiej, wspominając ich w 16. rocznicę tragedii.

Wyjątkowy symbol pamięci

Pomnik Katyński w Johannesburgu to pierwszy na świecie pomnik upamiętniający Zbrodnię Katyńską. Jest to również najważniejszy pomnik ufundowany przez Polaków w RPA. Przyczynia się do budowania poczucia wielokulturowego dziedzictwa i ucieleśnia więzi między społecznościami RPA i Polski.

Konstrukcja wykonana jest z betonu zbrojonego, młotkowanego, z trzema tablicami z czerwonego granitu. Temat rzeźby nawiązuje do starożytnych form słowiańskich, połączonych w celu stworzenia gry otwartych i pełnych form przestrzennych, tworzących obraz nieistniejącego krzyża.

Pomnik powstał dla upamiętnienia ofiar Zbrodni Katyńskiej, rozstrzelanych przez reżim stalinowski w 1940 r. Pomnik został następnie rozbudowany, aby upamiętnić Loty na Warszawą i Armię Krajową podczas II wojny światowej.

Upamiętnienie Zbrodni Katyńskiej w RPA rozpoczęło się od zwykłej tablicy w 1973 r. W następnych latach nowo utworzony Komitet Pomnika Katyńskiego zwrócił się do Rady Miasta Johannesburga z prośbą o znalezienie odpowiedniego miejsca na jego realizację.

Prof. Stefan Smoleniec został wybrany na przewodniczącego Komitetu nadzorującego planowanie i budowę pomnika. Zebrano fundusze, a Wydział Parków Miejskich pomógł w zapewnieniu miejsca w Parku Jamesa i Ethel Gray. Projektanci byli polskiego pochodzenia: Andrzej Romanowicz i Adam Snopek (architekci) oraz Leonard Rynkiewicz (inżynier konstrukcyjny). Biskup Szczepan Wesoły poświęcił ukończony Pomnik 9 maja 1981 r.

W 1981 r., po wzniesieniu pomnika, obchody lotów nad Warszawą zostały przeniesione z Cenotafu w centrum miasta do Pomnika Katyńskiego w Melrose. Uroczystość upamiętnia alianckie loty zaopatrzeniowe, które przyniosły pomoc Warszawie, w których zginęło 69 południowoafrykańskich lotników.

W 1989 r. podjęto decyzję o dobudowaniu dwóch kamiennych ambon z tablicami, upamiętniających ofiarę południowoafrykańskich lotników i żołnierzy Armii Krajowej. Projekt rozbudowy przygotował zespół architekta Andrzeja Romanowicza i inżyniera konstrukcji Karola Gołdy. W dwóch nowych ambonach wywiercono otwory i wypełniono je łuskami po nabojach z Warszawy i Katynia. Centralna ambona (Katyń) zawiera ziemię z Katynia; lewa (Armii Krajowej) - ziemię z grobów powstańców na Cmentarzu Powązkowskim; a prawa (Południowoafrykańskich Sił Powietrznych) - ziemię z miejsca katastrofy Liberatora Jacka van Eyssena w Michalinie pod Warszawą. Dodatkowe ambony zostały poświęcone przez ówczesnego ks. prałata Jana Jaworskiego 8 września 1990 r.

Co roku polska diaspora w RPA spotyka się kilkukrotnie przy Pomniku Katyńskim, by upamiętniać ważne dla naszego narodu rocznice.

 

Zdjęcia: Konsul RP Robert Rusiecki/Ambasada RP w Pretorii