Ciepłownictwo systemowe
Sektor ciepłownictwa systemowego w Polsce
Ciepłownictwo systemowe to sektor, z którego korzysta ok. 15 milionów Polek i Polaków. Pod względem wolumenu dostarczonego ciepła do odbiorców jest drugim w Unii Europejskiej rynkiem ciepła systemowego. Ciepłownictwo systemowe stanowi istotny element krajowego systemu energetycznego oraz polityki energetycznej Polski. Systemy ciepłownicze odpowiadają za dostarczanie ciepła do gospodarstw domowych, obiektów użyteczności publicznej oraz sektora przemysłowego, szczególnie w obszarach miejskich.
Struktura i charakterystyka sektora
Polski sektor ciepłownictwa systemowego jest silnie zróżnicowany pod względem wielkości systemów, struktury własnościowej oraz stosowanych technologii wytwarzania ciepła. Wg danych Urzędu Regulacji Energetyki, w Polsce funkcjonuje ok. 400 koncesjonowanych przedsiębiorstw energetycznych zarządzających systemami ciepłowniczymi o łącznej mocy zainstalowanej ok.53 GW. Moc zamówiona przez odbiorców to blisko 35 GW, przy łącznej długości sieci ciepłowniczych prawie 23 tys. km.
Węgiel wciąż dominuje w polskim ciepłownictwie, lecz jego znaczenie systematycznie maleje. Udział tego paliwa spadł z 61,2% w 2023 r. do 57,4% w 2024 r., wpisując się w długoterminowy trend – od 2002 r. zużycie węgla w sektorze zmniejszyło się łącznie o 24,3 p.p. Spadek ten stopniowo kompensują paliwa mniej emisyjne: gaz ziemny, którego udział wzrósł do 15,2%, oraz odnawialne źródła energii, które zwiększyły swój udział do 14,7%. Trend wskazuje na stopniowe odchodzenie od węgla na rzecz odnawialnych źródeł energii i gazu.
Wyzwania stojące przed sektorem
Sektor ciepłownictwa systemowego stoi przed koniecznością głębokiej modernizacji infrastruktury ciepłowniczej w tym obniżenia parametrów temperaturowych sieci ciepłowniczej oraz przyspieszenia rozwoju odnawialnych źródeł energii i magazynów ciepła. Istotnym elementem tej transformacji jest również dostosowanie systemów ciepłowniczych do kryteriów efektywnego energetycznie systemu ciepłowniczego, zgodnie z definicją Dyrektywy EED.
Równie ważnym wyzwaniem jest integracja sektorów ciepłownictwa i elektroenergetyki, umożliwiająca elastyczne wykorzystanie nadwyżek energii elektrycznej pochodzącej z odnawialnych źródeł energii do produkcji ciepła. Takie podejście przyczyni się do stabilizacji Krajowego Systemu Elektroenergetycznego oraz zwiększenia elastyczności całego systemu energetycznego.
Brak podjęcia zdecydowanych działań modernizacyjnych grozi utrwaleniem zależności od paliw kopalnych, wzrostem kosztów eksploatacyjnych oraz narastającą presją cenową na odbiorców końcowych.
Kierunki transformacji i modernizacji
Transformacja sektora obejmująca modernizację źródeł, dekarbonizację, integrację z odnawialnymi źródłami energii oraz zagospodarowanie ciepła odpadowego jest nie tylko koniecznością wynikającą z wyzwań regulacyjnych, ale także szansą na trwałe obniżenie kosztów ciepła i zwiększenie lokalnego bezpieczeństwa energetycznego. Aby zadbać o bezpieczeństwo energetyczne oraz akceptowalne koszty ciepła dla odbiorców, niezbędne jest stworzenie systemów, które docelowo opierać się będą o zdywersyfikowane nisko i bezemisyjne źródła ciepła współpracujące z magazynami ciepła, w tym źródła Power-to-heat wykorzystujące nadwyżkową energię elektryczną z Krajowego Systemu Energetycznego (KSE) pochodzącą ze źródeł pogodozależnych.
Sektor ciepłowniczy już dziś współpracuje z sektorem elektroenergetycznym, w przyszłości integracja obu sektorów będzie jeszcze głębsza. W sytuacji niedoboru energii elektrycznej w systemie jednostki kogeneracyjne zarządzane przez przedsiębiorstwa ciepłownicze mogą ją wytwarzać. Natomiast w okresach nadmiaru energii w sieci systemy ciepłownicze mogą wykorzystać tę energię i przekształcić ją w ciepło, stosując technologie Power‑to‑Heat, takie jak kotły elektrodowe oraz pompy ciepła współpracujące z magazynami ciepła.
Prawidłowo przeprowadzona transformacja ciepłownictwa systemowego stanie się impulsem dla rozwoju nowoczesnej, niskoemisyjnej gospodarki, wzmacniając jednocześnie bezpieczeństwo energetyczne, ograniczając koszty importu paliw kopalnych i zapewniając konkurencyjność cen ciepła dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw będących odbiorcami ciepła.