Odpowiedź: TAK 

Kondycja środowiska a zdrowie publiczne 

Zmiany klimatu oraz zanieczyszczenia powietrza, wody, gleby i hałas to dziś jedne z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia publicznego w Europie. To nie opinia – lecz wnioski płynące z setek badań i oficjalnych analiz tworzonych przez instytucje takie jak Europejska Agencja Środowiska (EEA) i Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), która podkreśla, że ok. 20–25% wszystkich chorób w Europie wynika z czynników środowiskowych - często możliwych do ograniczenia dzięki dobrym politykom publicznym.  

Zanieczyszczenie powietrza  

Zanieczyszczenie powietrza nie jest abstrakcyjnym problemem ekologów - jest jednym z głównych czynników pogarszających zdrowie w Polsce. Jak szacuje Zespół Roboczy ds. Wpływu Zanieczyszczenia Powietrza na Zdrowie co roku zanieczyszczenie powietrza przyczynia się do około 46 tysięcy przedwczesnych zgonów. To więcej niż łączna liczba zgonów z powodu wypadków, HIV i uzależnień razem wziętych. 

Smog i spaliny uderzają przede wszystkim w dzieci do 5. roku życia, seniorów, kobiety w ciąży i osoby z chorobami przewlekłymi i to dokładnie w tych obszarach, które dominują w statystykach leczenia finansowanego przez NFZ. Najmocniej dotyczy to chorób płuc, serca, nowotworów i zaburzeń metabolicznych oraz neurologicznych. Są to dokładnie te same grupy chorób, które należą do najczęstszych powodów korzystania z publicznej opieki zdrowotnej w Polsce: 

• choroby układu krążenia - smog bezpośrednio zwiększa ryzyko nadciśnienia, niewydolności serca, choroby niedokrwiennej i udarów, a to najczęstsze przyczyna zgonów w Polsce (ok. 36–40% wszystkich zgonów rocznie) i zarazem najczęściej diagnozowane choroby przewlekłe. 
• nowotwory to druga przyczyna śmierci Polaków (ok. 25% zgonów). Rak płuca bezpośrednio powiązany ze smogiem, pozostaje jednym z najczęstszych nowotworów w Polsce i główną przyczyną zgonów onkologicznych. 
• choroby układu oddechowego - zanieczyszczenia powietrza nasilają astmę i przewlekłe choroby płuc, a te należą do częstych powodów konsultacji POZ i hospitalizacji.  
• choroby metaboliczne - smog zwiększa także ryzyko cukrzycy typu 2 i zaburzeń metabolicznych - chorób, które w Polsce już dziś dotyczą ponad 3 mln osób i należą do najdroższych w leczeniu. 

Wyniki analiz IOŚ‑PIB (2024) pokazują, że nawet krótkotrwałe epizody wysokiego stężenia mogą prowadzić do nagłych hospitalizacji - szczególnie dzieci, u których smog powoduje częstsze infekcje, astmę oraz zaburzenia funkcji poznawczych i rozwoju neurologicznego. Skutki widoczne już w okresie prenatalnym. 

Zmiana klimatu  

Negatywne skutki zmiany klimatu pogłębiają istniejące problemy zdrowotne i tworzą nowe. Raport „Lancet Countdown 2024” wskazuje, że 2023 r. był rekordowy pod względem zagrożeń zdrowotnych związanych z klimatem. Aż 48% obszarów lądowych na świecie doświadczyło co najmniej miesiąca ekstremalnej suszy, które w połączeniu z falami upałów i ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi przekładają się nie tylko na straty w rolnictwie i gospodarce, lecz także na większą liczbę zgonów - zwłaszcza u seniorów. Liczba zgonów osób powyżej 65. roku życia spowodowanych upałami była o 167% wyższa niż w latach 1990–1999. 

Warto dodać, że borykająca się z wyzwaniami demograficznymi Europa – w tym Polska - ociepla się najszybciej spośród kontynentów. Dane IMGW-PIB potwierdzają, że średnia roczna temperatura w Polsce wzrosła już o ponad 2°C względem lat 50. XX wieku, a rok 2024 przyniósł rekordową liczbę dni z silnym stresem cieplnym i tzw. nocami tropikalnymi.  

Oznacza to coraz częstsze i dłuższe fale upałów, które szczególnie obciążają seniorów, osoby z chorobami układu krążenia oraz dzieci. W Polsce upały już między 2010 a 2019 rokiem przyczyniły się do około 6 tysięcy zgonów, a badania wykazują, że w największych miastach śmiertelność w najgorętsze dni bywa nawet trzykrotnie wyższa niż w latach bez fal upałów. 

Wzrost temperatur sprzyja także rozprzestrzenianiu się kleszczy - wektorów chorób takich jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu. W Polsce liczba pacjentów z chorobami odkleszczowymi wzrosła z 4 406 przypadków w 2005 r. do ponad 98 tys. w 2024 r., z czego 62 tys. miało boreliozę. Najnowsze analizy wskazują również na pojawienie się u nas chorób wcześniej uznawanych za egzotyczne, tj. gorączka Zachodniego Nilu, potwierdzona w Małopolsce w 2024 r. u osoby, która nie opuszczała kraju. Prognozy wskazują też, że wraz z ocieplaniem się klimatu wzrastać będzie liczba chorób wodozależnych i infekcji związanych z bakteriami takimi jak Legionella czy Vibrio, którym sprzyjają coraz cieplejsze wody. 

Zmieniający się klimat oddziałuje także na zdrowie psychiczne. Rosnąca częstotliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych, straty materialne oraz lęk o przyszłość przekładają się na wzrost depresji, zaburzeń lękowych i PTSD. 

Hałas środowiskowy 

Istotnym, często pomijanym zagrożeniem jest także hałas środowiskowy, przede wszystkim transportowy (samochodowy, kolejowy i lotniczy). EEA podaje, że ponad 20% Europejczyków jest narażonych na poziomy hałasu przekraczające progi bezpieczeństwa, co także przyczynia się do wzrostu przedwczesnych zgonów w Europie o ok. 66 tysięcy rocznie oraz 48 tysięcy nowych przypadków choroby niedokrwiennej serca.  

Według GUS, hałas pozostaje jednym z najpoważniejszych zjawisk środowiskowych w obszarach miejskich w Polsce. Najnowsze strategiczne mapy hałasu pokazują, że w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców znacząca część populacji narażona jest na przekroczenia hałasu drogowego i szynowego, co narusza unijne normy określone w dyrektywie dotyczącej hałasu w środowisku. 

Polskie normy hałasu w środowisku (obowiązujące od 2012 r.) są łagodniejsze niż zalecenia WHO, dopuszczając w dużych miastach do 70 dB w dzień i 65 dB w nocy, podczas gdy WHO rekomenduje, by hałas w ciągu dnia nie przekraczał 55 dB, a nocą 45 dB. Eksperci alarmują, że przekroczenie 55 dB prowadzi do zmęczenia, bólów głowy i rozdrażnienia, natomiast długotrwała ekspozycja na hałas powyżej 75–85 dB zwiększa ryzyko nadciśnienia, wrzodów żołądka, cukrzycy, udaru i zawału.  Silny hałas podnosi poziom adrenaliny, co przeciąża układ sercowo-naczyniowy. Szacuje się również, że hałas przyczynia się do uszkodzeń słuchu u ok. pół miliona Polaków. 

Długotrwała ekspozycja na hałas wpływa też na zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze. Badania wykazują, że hałas miejski prowadzi do przewlekłego stresu, zaburzeń snu, utrudnia koncentrację, sprzyja zaburzeniom lękowym i depresyjnym oraz pogarsza wyniki w nauce dzieci.  Wskazuje się także, że hałas transportowy wzmacnia skutki innych czynników środowiskowych, w tym zanieczyszczenia powietrza.  

Wszystko to sprawia, że hałas jest dziś uznawany za jeden z trzech największych czynników środowiskowych wpływających na zdrowie - zaraz po zanieczyszczeniu powietrza i skutkach zmian klimatu. 

Wieczne chemikalia 

Na zdrowie publiczne coraz silniej oddziałują także substancje chemiczne obecne w środowisku – w tym tzw. wieczne chemikalia PFAS (per- i polifluoroalkilowe substancje). Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) wskazuje, że ta grupa tysięcy związków syntetycznych, bardzo odpornych na rozkład i łatwo rozprzestrzeniających się w środowisku, przenika do wód i żywności powodując zaburzenia hormonalne, problemy z płodnością i podwyższając ryzyko rozwoju nowotworów. Z tego powodu UE pracuje nad szerokimi regulacjami ograniczającymi ich stosowanie w wielu sektorach gospodarki.  

Ochrona środowiska i zdrowia ludzi - wspólne wyzwanie i rozwiązania  

Zdrowie człowieka jest ściśle związane ze stanem środowiska naturalnego. Szkodliwe czynniki środowiskowe nie działają w izolacji – zanieczyszczone powietrze i hałas zwiększają ryzyko chorób serca; zmiany klimatu nasilają te same problemy i dodają kolejne; zanieczyszczenia wody i gleby wpływają na jakość żywności; a substancje chemiczne wywołują choroby przewlekłe, które trwale obciążają system ochrony zdrowia.  

Ten trend działa również w drugą stronę - jeśli powietrze jest czyste, miasta są zielone i ciche, a woda bezpieczna, spada liczba zawałów, zaostrzeń astmy, nowotworów, infekcji i hospitalizacji, a także problemów psychicznych. Dlatego działania na rzecz czystego powietrza, cichszego transportu, większej ilości zieleni i lepszego gospodarowania wodą są dziś traktowane coraz częściej nie jako „ekologia”, ale kluczowy element profilaktyki zdrowia publicznego i inwestycja w budowę społecznej odporności na kryzysy. Ochrona przyrody w praktyce oznacza bowiem ochronę życia i zdrowia każdego z nas. 

Próbom wdrażania systemowych rozwiązań w tych obszarach często towarzyszy jednak brak wiedzy lub celowo rozsiewana dezinformacja (np. o rzekomej nieskuteczności stref niskoemisyjnych czy „szkodliwości” uspokajania ruchu), co utrudnia akceptację społecznych zmian. Dlatego obok inwestycji technicznych potrzebna jest rzetelna komunikacja i edukacja, by środowiskowe rozwiązania mogły przynieść zdrowotne korzyści także w Polsce.