Najważniejsze informacje: 

• Fakty przeczą mitom: prawidłowo dobrane i zainstalowane pompy ciepła działają efektywnie przy bardzo niskich temperaturach oraz w starszych budynkach.   
• Źródłem większości problemów przypisywanych technologii jest błędny dobór lub montaż, brak audytu i nieuczciwe praktyki rynkowe. 
• Trwają prace nad zaostrzeniem standardów jakości urządzeń i materiałów objętych finansowaniem publicznym (Lista ZUM). 
• Zgodnie z nowymi kryteriami pompy ciepła oraz kotły na biomasę umieszczane na Liście ZUM będą musiały być produkowane na terenie Unii Europejskiej. 
•  Ministerstwo przygotowało projekt ustawy o pomocy dla najuboższych poszkodowanych beneficjentów programu „Czyste Powietrze”. 

DezInfoRadar  

„DezInfoRADAR” to inicjatywa Ministerstwa Klimatu i Środowiska, której celem jest demaskowanie i wyjaśnianie fałszywych narracji dotyczących klimatu i środowiska (debunking), uprzedzanie ich eskalacji poprzez dostarczanie wiedzy (prebunking) oraz wzmacnianie jakości debaty publicznej w obszarach działań resortu, których zrozumienie ma wpływ dla bezpieczeństwa, zdrowia i rozwoju Polski.  

Oprócz przedstawicieli Ministerstwa, ekspertów i dziennikarzy, biorą w niej udział także pracownicy jednostek podległych związanych z danym zagadnieniem, reprezentanci innych resortów, społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego doświadczający realnych, ekonomicznych i reputacyjnych konsekwencji dezinformacji. 

Tematem głównym DezInfoRadaru, który odbył się 19 lutego, była fala kontrowersyjnych narracji dotyczących funkcjonowania technologii pomp ciepła, która wywarła silny wpływ na debatę publiczną, podważając zasadność wymiany starych źródeł ogrzewania na nieemisyjne.  

Na wstępie sesji eksperckiej ukierunkowanej na analizę tego zjawiska, wiceminister Krzysztof Bolesta wskazał na kontekst trwającej wojny informacyjnej wymierzonej w bezpieczeństwo i członkostwo Polski w UE.  

Fala dezinformacji na temat pomp ciepła, z jaką mamy do czynienia w ostatnim czasie, ma na celu zablokowanie naszej drogi do szeroko rozumianej niepodległości energatycznej. W efekcie wolniej nam idzie uniezależnianie się od importowanej energii, poprawa jakości powietrza i oszczędność energii poprzez poprawę efektywności energetycznej. Rosną też nastroje antyunijne.

– powiedział wiceminister Krzysztof Bolesta. Zwrócił też uwagę na koszty gospodarcze, zdrowotne i społeczne, takie jak spowalnianie transformacji energetycznej, wzrost popytu na importowane paliwa kopalne, pogorszenie jakości powietrza, opóźnienie działań efektywność energetyczną budynków, a także straty po stronie branży, polskich przedsiębiorców i instalatorów. Do kwestii tych odnieśli się uczestnicy dalszej części spotkania. 

Narracje na temat pomp ciepła pod lupą fact-checkerów 

Marcin Kostecki, redaktor naczelny portalu Demagog.org.pl, zaprezentował wyniki analizy fact-checkingowej najczęściej powielanych narracji dotyczących pomp ciepła. 

Narracje te bazują na wyrwanych z kontekstu faktach, niewiedzy i realnych niepokojach społecznych, by w jak najgorszym świetle przedstawić technologię pomp ciepła. W parze z negatywnym przekazem promowane jest ogrzewanie domów węglem, drewnem lub gazem oraz radykalny sprzeciw wobec polityk klimatycznych i UE. 

Cechą charakterystyczną mitów powielanych na temat pomp ciepła jest: 

•     wykorzystanie treści generowanych przez AI (w tym syntetycznych grafik), 
•     wyolbrzymianie jednostkowych błędów instalacyjnych i łączenie ich z tezami o  „awaryjności z definicji”, „rachunkach grozy” i „mandatach za hałas”,  
•     przedstawianie pomp ciepła jako „źródła problemów polskich rodzin”, 
•     rozpowszechnianie twierdzeń o rzekomym „przymusie” instalacji pomp ciepła,  
•     sprowadzanie do „absurdów” polityk na rzecz poprawy jakości powietrza i efektywności energetycznej, ochrony klimatu i przyrody, 
•     podsycanie społecznych lęków i niepokoi, 
•     podważanie konsensusu naukowego ws. globalnego ocieplenia,  
•     trywializowanie problemu smogu oraz działań na rzecz ochrony środowiska, 
•     bazowanie na niewiedzy i manipulowanie danymi. 

Analiza wskazuje na powiązania kont promujących taki przekaz ze środowiskami szerzącymi antyunijne i antyklimatyczne przekazy także w wielu innych kontekstach. 

Od spekulacji po twarde dane na temat technologii i efektywności pomp ciepła 

W kolejnym wystąpieniu dr inż. Marek Miara, międzynarodowy ekspert w dziedzinie technologii pomp ciepła, odniósł się do najczęściej powielanych mitów, tj. „pompy ciepła nie działają przy minusowych temperaturach”, „nadają się wyłącznie do nowego lub bardzo dobrze ocieplonego budynku” i „są źródłem rachunków grozy i niezadowolenia”. 

W oparciu o wyniki badań terenowych i przegląd danych rynkowych przedstawił fakty, z których wynika: 

• powszechność, efektywność i niezawodność technologii pomp ciepła w krajach, w których częściej niż w Polsce dominują niskie temperatury - wskaźniki nasycenia i sprzedaży pomp ciepła w krajach nordyckich (np. Norwegia) należą do najwyższych w Europie, co potwierdza dojrzałość technologii w zimnym klimacie, 
• efektywność zastosowania pomp ciepła także w starym budownictwie - zdecydowana większość nowych instalacji w Europie powstaje w budynkach już eksploatowanych (np. w Niemczech), co podważa mit, że pompy ciepła „wymagają” wyłącznie nowych, wzorcowo ocieplonych domów z ogrzewaniem podłogowym, 
• dominujący odsetek zadowolonych użytkowników pomp ciepła - wyniki długookresowych monitoringów wskazują, że przy prawidłowym doborze i montażu odsetek pozytywnych ocen użytkowników jest wynosi nawet 95%. 

Dr inż. Marek Miara zwrócił uwagę na powtarzalne wzorce dezinformacji na temat pomp ciepła obserwowane nie tylko w Polsce, podkreślając potrzebę prowadzenia debaty o ogrzewnictwie w oparciu o otwarte dane i wyniki badań terenowych. 

Dezinformacja kontra dekarbonizacja: realne wyzwania i rozwiązania transformacji ciepłownictwa 

Na zakończenie sesji eksperckiej Marcin Popkiewicz, analityk megatrendów i dziennikarz zajmujący się powiązaniami w obszarach gospodarki, energii, zasobów i środowiska, odniósł się do dezinformacji klimatycznej w kontekście dekarbonizacji energetyki i transformacji ciepłownictwa w Polsce wyjaśniając, że:  

• technologia pomp ciepła jest jednym z najbardziej racjonalnych kierunków rozwoju w kontekście rosnącego udziału energii z OZE, a także wysokich cen wydobycia węgla i strategicznej roli biomasy dla innych sektorów gospodarki;
• pozwala ona wielokrotnie zwiększyć ilość uzyskiwanego ciepła względem energii elektrycznej zużytej do pracy urządzenia;
• promowanie paliw kopalnych jest w interesie państw-eksporterów;
• kraje importujące energię – jak państwa UE, w tym Polska – mają strategiczne powody, aby stawiać na rozwój nowych technologii niskoemisyjnych 

Ekspert omówił również znaczenie magazynowania ciepła, stabilnych ram regulacyjnych i spójnej polityki cenowej. Podkreślił, że pojedyncze nieudane realizacje wynikają z błędów instalacyjnych lub nieuczciwych praktyk i nie mogą być traktowane jako dowód przeciwko całej technologii.  

Słabo słyszalny głos praktyków i użytkowników 

W drugiej części DezInfoRadaru, która odbyła się w formule Chatham House, wybrzmiał głos przedstawicieli środowisk, które zarówno z technologią pomp ciepła, jak i z dezinformacją na jej temat, mają styczność na co dzień.  

Doświadczenia doradców energetycznych oraz branży zajmującej się profesjonalnych audytem i instalacją pomp ciepła pokrywają się z wnioskami ekspertów:  

• znakomita większość użytkowników pomp ciepła jest zadowolonych – także w Polsce, a sytuacje nagłaśniane przez media są rzadkością i wynikają z niewłaściwego doboru urządzeń lub braku audytu, a nie samej technologii, 
• podstawą jest przeprowadzenie audytu energetycznego i w razie potrzeby termomodernizacji przed instalacją pompy, a także profesjonalizm wykonawców, 
• przy odpowiednim projekcie instalacji dobre efekty uzyskują również pompy ciepła w budynkach starszych, ogrzewanych dotąd grzejnikami żeliwnymi. 

Przykładem może być ponad 50-letni dom jednej z beneficjentek programu Czyste Powietrze obecnej na spotkaniu, która ok. 3 lata temu skorzystała z dotacji angażując do prac profesjonalną ekipę fachowców. Zamiana kopciucha na pompę ciepła znacząco wpłynęła na poprawę komfortu jej życia, urządzenie pracuje bezobsługowo i efektywnie nawet przy -20 stopniowym mrozie, a rachunki za prąd – i ogrzewanie – są niższe, niż cena, jaką płaciła przed laty za kilka ton węgla potrzebnego do ogrzania domu.  

Podobnych historii jest tysiące, jednak rzadko przebijają się do opinii publicznej, podczas gdy incydentalne przypadki nagłaśniane są w sposób nadający im nieproporcjonalny zasięg. Skutkuje to znaczącym spadkiem zainteresowania wymianą kopciuchów, co negatywnie odbija się zarówno na jakości powietrza, jak i na kondycji finansowej polskich firm zajmujących się instalacją takich urządzeń. 

Cios dla polskiego rynku 

Kampania czarnego PR-u pomp ciepła wpłynęła na decyzje inwestycyjne gospodarstw domowych i stabilność rynku, osłabiając pozycję polskich producentów na rynku krajowym i międzynarodowych.  

Obecni na spotkaniu przedstawiciele branżowi podkreślali, że podatność rynku na dezinformację wzmocniły nieuczciwe praktyki w wykorzystaniu dotacji z programu Czyste Powietrze w grupie najwyższego wsparcia, które skutkowały nieprawidłowymi instalacjami i falą negatywnych konsekwencji tj. „rachunki grozy” i awarie urządzeń, nagłaśnianych przez media bez wyjaśniania kontekstu.  

Jak wynika z analiz branży, czynniki te są celowo wykorzystane w przekazach kierowanych przeciwko pompom ciepła, wzmacnianych przez zasięgi prorosyjskich profili i portali propagandowych. W efekcie po rekordowym popycie w 2022 r. sprzedaż pomp ciepła w Polsce 2024 r. drastycznie spadła, generując koszty reputacyjne i inwestycyjne po stronie producentów, dystrybutorów i instalatorów, którzy po okresie hossy musieli redukować moce operacyjne.  

Przedstawiciele branży podkreślają konieczność ukierunkowania programów wsparcia na jakość urządzeń i ich prawidłowy dobór, potrzebę długofalowej stabilności regulacyjnej, wsparcia dla krajowych producentów oraz ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej z naciskiem na fakty, parametry pracy i całkowite koszty użytkowania.  

Działania naprawcze 

Wiceminister Krzysztof Bolesta podkreślił, że priorytetem jest pomoc najuboższym beneficjentom oszukanym przez nieuczciwych wykonawców w programie Czyste Powietrze. Ministerstwo przygotowało projekt ustawy w tej sprawie, który wprowadza możliwość zawieszenia dochodzenia nierozliczonych zaliczek. Na wniosek beneficjenta właściwy wojewódzki fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej będzie mógł zawiesić spłatę należności.  

W celu zapewnienia najwyższej jakości urządzeń w ramach wsparcia finansowego w programie Czyste Powietrze kontynuowane są zmiany do Regulaminu Listy Zielonych Urządzeń i Materiałów (Lista ZUM). Umożliwią one dalsze podniesienie jakości urządzeń i materiałów dostępnych dla beneficjentów Programu.  

Proponowane zmiany mają też zapewnić wyższy standard środowiskowy oraz serwisowy urządzeń wpisywanych na Listę ZUM, a także zwiększyć transparentność zasad dopuszczania produktów do dofinansowania.  

Wśród kluczowych modyfikacji przewiduje się wprowadzenie nowych kryteriów produkcji, zgodnie z którymi pompy ciepła oraz kotły na biomasę umieszczane na Liście ZUM będą musiały być produkowane na terenie państw Unii Europejskiej. 

Kontakt 

Redakcje zainteresowane kontaktem z ekspertami i uczestnikami DezinfoRADARu proszone są o wiadomość na adres: stop.dezinformacji@klimat.gov.pl  

Na adres ten można kierować także wątpliwe treści lub podejrzenia dezinformacji w obszarze klimatu i środowiska.