Budowanie odporności klimatycznej polega na planowaniu długoterminowym, zrównoważonym zarządzaniu zasobami oraz wdrażaniu rozwiązań, które zwiększają bezpieczeństwo i jakość życia. Dzięki odporności klimatycznej możliwe jest minimalizowanie strat gospodarczych, ochrona środowiska oraz lepsze dostosowanie się do wyzwań wynikających ze zmiany klimatu. 

Dlaczego odporność klimatyczna jest kluczowa? 

Zmiana klimatu nie jest już prognozą na przyszłość, to rzeczywistość, której doświadczamy każdego dnia. Coraz częstsze fale upałów, susze, podtopienia i gwałtowne burze pokazują, że budowanie odporności klimatycznej staje się jednym z najważniejszych wyzwań XXI wieku – w Polsce, Europie i na całym świecie. 

Fakty i dane dotyczące zmiany klimatu 

• W latach 2014–2023 odnotowano 10 najcieplejszych lat w historii pomiarów na świecie - dowiedz się więcej.  
• W latach 1980–2023 ekstremalne zjawiska pogodowe i klimatyczne spowodowały straty gospodarcze w UE na poziomie 738 mld EUR, przy czym ponad 162 mld EUR (22%) odnotowano w latach 2021–2023 - dowiedz się więcej.   
• W 2023 roku liczba zgonów związanych z upałami wśród osób powyżej 65. roku życia osiągnęła rekordowy poziom, wynosząc o 167% więcej niż w latach 1990–1999 - dowiedz się więcej.  
• Fale upałów w 2010-2019 przyczyniły się do ponad 6 tysięcy zgonów w Polsce, głównie wśród osób starszych - dowiedz się więcej; 
• Powódź w roku 2010 spowodowała straty w wysokości 1% rocznego PKB, natomiast Powódź w 2024 roku kosztowała nas ok. 13 miliardów złotych - dowiedz się więcej; 
• Susze powodują średnie straty w rolnictwie na poziomie od 3,9 do 6,5 miliarda złotych rocznie - dowiedz się więcej.  

Skutki zmiany klimatu w Polsce  

Zmiana klimatu to to realne zagrożenie dla bezpieczeństwa, zdrowia i gospodarki Polski. Każdego roku polskie miasta nagrzewają się do ekstremalnie wysokich temperatur, nasilając zjawisko miejskich wysp ciepła. Po długim okresie suszy przychodzą gwałtowne opady, których wyschnięta gleba nie jest w stanie wchłonąć. W efekcie dochodzi do podtopień i powodzi niszczących infrastrukturę, domy oraz uprawy rolne. 

Większa częstotliwość i intensywność ekstremalnych zjawisk pogodowych jest bezpośrednią konsekwencją postępującej zmiany klimatu.  

Rok 2024 okazał się rekordowy - w skali całego globu, Europy [link], i Polski [link]. Średnia roczna temperatura powietrza w naszym kraju wyniosła 10,9°C i była aż o 2,2°C wyższa od średniej z lat 1991–2020. Suma opadów wyniosła w 2024 r. 610 mm, czyli o 18% mniej niż średnia wieloletnia dla tego okresu. Tak duże odchylenie potwierdza postępujące globalne ocieplenie. 

Mamy cieplejsze zimy i mniej śniegu. Pada o ok 1/5 deszczu mniej. Bezśnieżne zimy i bezdeszczowe lata podnoszą ceny warzyw i owoców. Brak wody do chłodzenia elektrowni jest wyzwaniem dla bezpieczeństwa. Z kolei fale upałów znacząco zwiększają liczbę hospitalizacji latem, szczególnie wśród osób starszych i przewlekle chorych. 

Co wskazują prognozy klimatyczne? 

Prognozy zmiany klimatu wskazują na dalsze pogarszanie się sytuacji, dlatego kluczowe jest przygotowanie się na nadchodzące wyzwania i systematyczne budowanie odporności klimatycznej poprzez działania adaptacyjne. Skala i tempo zmian sprawiają, że adaptacja do zmiany klimatu staje się koniecznością, a nie wyborem. 

Europa ociepla się najszybciej spośród wszystkich kontynentów [link], co oznacza, że skutki zmiany klimatu będą tu szczególnie dotkliwe. Transformacja klimatyczna może spowolnić tempo tych zmian, jednak nie jest w stanie ich całkowicie zatrzymać. 

Skutki wzrostu temperatury globalnej 

Wzrost średniej globalnej temperatury o 1,5°C względem epoki przedindustrialnej doprowadzi do do destabilizacji systemu klimatycznego [link]. Oznacza to utrzymywanie się oraz nasilanie ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak: 

• Fale upałów 
• Intensywne i nawalne opady,  
• Powodzie i podtopienia, 
• Gwałtowne burze i wichury, 
• Długotrwałe susze i niedobory wody pitnej. 

Dla Polski skutki zmiany klimatu mogą w przyszłości oznaczać problemy w dostępie do żywności, energii elektryczneji i wody, utratę mienia lub miejsca zamieszkania, a także większe narażenie na stres cieplny, omdlenia, udar czy choroby klimatozależne - np. boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu. 

By dokładnie poznać przyszłe wyzwania, prowadzimy prace nad aktualizacją scenariuszy zmiany klimatu, oceną jej skutków oraz analizą przyszłego ryzyka klimatycznego [link]. Szacunki wskazują, że do 2050 roku zmiana klimatu może obniżyć polskie PKB o 3–10%, w zależności od tego, jakie środki zaradcze podejmiemy [link]. 

 Jak budujemy odporność klimatyczną? 

Obecne wyzwania klimatyczne wymagają dwóch równoległych typów działań:  

1. natychmiastowego reagowania na sytuacje kryzysowe oraz 
2. długoterminowego ograniczania ryzyka poprzez działania adaptacyjne. 

Reagowanie kryzysowe 

Za bieżącą reakcję na zagrożenia, takie jak gwałtowne opady, wichury, nawałnice czy fale upałów, odpowiada przede wszystkim Rządowe Centrum Bezpieczeństwa oraz jednostki systemu zarządzania kryzysowego, w tym: 

• Państwowa Straż Pożarna, 
• Ochotnicze Straże Pożarne, 
• Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, 
• Służby ratownicze i administracja lokalna.  

Ich zadania obejmują monitorowanie zagrożeń, ostrzeganie mieszkańców, prowadzenie akcji ratowniczych oraz usuwanie skutków zdarzeń ekstremalnych. 

Działania prewencyjne – budowanie odporności 

Długofalowe ograniczanie ryzyka realizowane jest przez administrację rządową, samorządy oraz instytucje odpowiedzialne za gospodarkę wodną, planowanie przestrzenne, ochronę przyrody i infrastrukturę. W ramach tych działań realizowane są m.in.: 

• Programy poprawy bezpieczeństwa powodziowego, w tym modernizacja wałów przeciwpowodziowych, budowa polderów i zbiorników retencyjnych. 
• Plany zarządzania ryzykiem powodziowym i suszowym, które obejmują analizę zagrożeń oraz katalog działań profilaktycznych. 
• Aktualizacja dokumentów planistycznych, tak aby zapobiegać zabudowie na terenach zalewowych i poprawiać odporność infrastruktury. 
• Wsparcie finansowe dla samorządów, umożliwiające realizację lokalnych projektów adaptacyjnych (np. w ramach programów FEnIKS, FEPW lub LIFE).