Kontekst 

Obecnie największe ryzyko ekologiczne w dorzeczu Odry jest związane z wysokim zasoleniem wód rzeki. Skutkiem kumulacji tego typu zanieczyszczeń była katastrofa ekologiczna z 2022 r., wywołana przez zakwit słonowodnego glonu Prymnesium parvum, tzw. „złotej algi”. Dodatkowym czynnikiem sprzyjającym pogorszeniu stanu wód i ich eutrofizacji są spływy powierzchniowe zawierające wysokie ładunki azotu i fosforu, pochodzące przede wszystkim z działalności rolniczej. 

Dane Państwowego Monitoringu Środowiska wykazują, że Odra ma zły stan ekologiczny. Wody rzeki cechują się wysokim zasoleniem, a normy środowiskowe są przekroczone do 125%. Pod względem zasolenia Odra nie osiąga celów Ramowej Dyrektywy Wodnej na całej swojej długości. Głównym źródłem zasolenia są zrzuty wód kopalnianych i przemysłowych na terenie Śląska i Dolnego Śląska. Zakłady przemysłowe i kopalnie odpowiadają za 90% emisji chlorków i siarczanów w dorzeczu Odry. 

Na skutek zmiany klimatu, która nasila procesy degradacji wód, w dorzeczu Odry co roku występują warunki zbliżone do tych, które przyczyniły się do katastrofy z 2022 r. Aby ograniczyć ryzyko jej powtórzenia, Międzyresortowy Zespół do spraw Przeciwdziałania Sytuacjom Kryzysowym i Zagrożeniom Środowiskowym na Rzece Odrze, koordynowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska, monitoruje sytuację i wydaje bieżące rekomendacje dla właściwych podmiotów i służb. 

 

 

Komponent 1. Plan inwestycyjny sektora górniczego 

Plan jest wdrażany w dwóch etapach. Etap I został zatwierdzony przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów 24 października 2025 r. i jest obecnie realizowany. Zawiera cele do osiągnięcia do 2030 r. Dokument został opracowany w ramach Międzyresortowego Zespołu do spraw Odry i jest skorelowany z innymi dokumentami rządowymi, w tym Umową społeczną oraz Programem dla sektora górnictwa węgla kamiennego w Polsce. 

Cele operacyjne Etapu I 

• Mitygacja ryzyka powtórzenia katastrofy ekologicznej z 2022 r. przez osiągnięcie zdolności retencyjnych pozwalających skutecznie zarządzać ryzykiem zakwitów „złotej algi”. 
• Redukcja ładunku soli w rzece w okresie letnim: 14,5% na poziomie m. Krapkowice (województwo opolskie) oraz 59,5% na poziomie m. Nowa Sól (województwo lubuskie) w odniesieniu do obecnej sytuacji. 
• Osiągnięcie celów środowiskowych Ramowej Dyrektywy Wodnej w zakresie zasolenia (poniżej 850 µS/cm w układzie średniorocznym) dla 3 z 13 Jednolitych Części Wód Powierzchniowych wchodzących w skład rzeki Odry. Dziś nie osiąga go żadna. 

Zakres działań Etapu I obejmuje restrukturyzację zakładów górniczych, działania zwiększające zdolności retencyjne wód kopalnianych, ograniczenie napływu wód dołowych do górotworu oraz pilotaż innowacyjnych technologii odsalania finansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Etap II Planu obejmie perspektywę do 2035 r. Dokument zostanie opracowany do końca 2027 r. po uzyskaniu wyników pilotażu innowacyjnych technologii oraz analiz dotyczących zagospodarowania soli i zarządzania wodami dołowymi. 

Komponent 2. Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów zależnych od wód 

Dla zwiększenia odporności ekosystemów dorzecza Odry konieczna jest realizacja projektów ukierunkowanych na renaturyzację odcinków rzeki i jej dopływów oraz obszarów dolin rzecznych. Tam, gdzie to możliwe, powstają refugia dające schronienie rybom w sytuacjach zagrożenia. 

Główną barierą sygnalizowaną Ministerstwu Klimatu i Środowiska przez stronę społeczną i samorządy są problemy z dostępnością funduszy europejskich. Komponent renaturyzacyjny zawiera trzy działania usprawniające procesy finansowania: 

• Rozszerzenie grupy beneficjentów instrumentu funduszowego FENX.02.04 „Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów od wód zależnych” o samorządy i organizacje pozarządowe, z łącznej puli 450 mln zł. 
• Utworzenie grupy eksperckiej w ramach sieci „Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju”, która monitoruje wdrażanie projektów i dba o ich spójność. 
• Wdrożenie przez odrzańskie Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej instrumentów dla mniejszych projektów renaturyzacyjnych oraz wsparcia projektów finansowanych z FENX.02.04 w zakresie wkładu własnego. 

Komponent 3. System monitoringu automatycznego Odry oraz pozostałych wód powierzchniowych w Polsce 

Katastrofa ekologiczna z 2022 r. oraz późniejsze sytuacje kryzysowe na różnych akwenach pokazały, że konieczne jest utworzenie systemu dostarczającego bieżących danych o jakości wód w Polsce. Wprowadzenie takiego rozwiązania umożliwi wczesne rozpoznanie i alarmowanie o zagrożeniach środowiskowych. 

Wdrożenie automatycznego monitoringu wód powierzchniowych powinno być skorelowane z systemem ostrzeżeń i alarmów ogłaszanych na podstawie wyników. Obecnie trwają prace nad nowelizacją ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, która ma stworzyć podstawy prawne dla funkcjonowania ogólnopolskiego monitoringu automatycznego. Jednocześnie wdrażana jest faza pilotażowa monitoringu na rzece Odrze i jej dopływach. Docelowo, po znowelizowaniu ustawy, w całej Polsce stanie ok. 70 stacji. 

Komponent 4. Ograniczenie spływu biogenów do rzek 

Wysokie ładunki biogenów, czyli związków azotu i fosforu, sprzyjają degradacji ekosystemów wodnych oraz występowaniu masowych zakwitów glonów, w tym „złotej algi”. Głównym źródłem tych zanieczyszczeń są nawozy dopływające do rzek i jezior z obszarów rolniczych. 

Kluczowym narzędziem ograniczania biogenów pozostaje „Program azotanowy” (Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie programu działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu). Za jego opracowanie i wdrażanie odpowiada Ministerstwo Infrastruktury we współpracy z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi. 

Dodatkowe działania 

• Przegląd „Programu azotanowego” w 2026 r. z uwzględnieniem wyników przekroczeń stężenia azotanów w dorzeczu Odry. 
• Finansowanie stref buforowych w ramach Planu Strategicznego Wspólnej Polityki Rolnej do 2027 r. oraz zachęty dla rolników do ich rozszerzania. 
• Ukierunkowanie szkoleń dla rolników w zakresie ochrony wód realizowanych przez Ośrodki Doradztwa Rolniczego w rejonach przekroczeń stężeń azotanów w dorzeczu Odry. 
• Wznowienie Programu wapnowania gleb i zatrzymania fosforu w glebie, finansowanego przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej. 

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie kontynuuje równolegle prace związane z analizą pozwoleń wodnoprawnych oraz likwidacją nielegalnych wylotów do rzek. 

Komponent 5. Zwiększenie stopnia ochrony ekosystemów w dolinie rzeki Odry 

Na Międzyodrzu powstanie Obwód Ochronny Doliny Dolnej Odry Drawieńskiego Parku Narodowego. Na podstawie projektowanego rozporządzenia, w granice istniejącego Drawieńskiego Parku Narodowego włączony zostanie teren Międzyodrza o powierzchni 1 396,4 ha, położony na obszarze gminy Kołbaskowo oraz Miasta Szczecin. Władze samorządowe wyraziły zgodę na utworzenie Obwodu Ochronnego Doliny Dolnej Odry w granicach Drawieńskiego Parku Narodowego przyjmując stosowne uchwały.

Projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Drawieńskiego Parku Narodowego 19 maja 2026 r. został włączony do Wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów. Trwają dalsze prace legislacyjne.

Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Szczecinie przygotowuje projekt ochrony czynnej terenu Międzyodrza, jako skutecznego filtra wód rzeki Odry. Koncepcja będzie wdrażana w dwóch etapach. W obecnej perspektywie realizowany będzie etap I (rozwiązanie pilotażowe), równolegle przygotowywany jest długoterminowy program ochrony Międzyodrza.