Zielona Tarcza Wschód. Przyrodnicza bariera obronna kraju
Zielona Tarcza Wschód to program odbudowy mokradeł, terenów podmokłych i innych ekosystemów zależnych od wód, który wspiera bezpieczeństwo państwa i ogranicza mobilność potencjalnych zagrożeń przy wschodniej i północnej granicy Polski. Cześć programu jest realizowana we współpracy z państwami bałtyckimi.
Kontekst
Ministerstwo Klimatu i Środowiska prowadzi międzyresortową grupę roboczą odpowiedzialną za środowiskową część Narodowego Planu Obrony i Odstraszania „Tarcza Wschód”. W działania zaangażowane są również Ministerstwo Obrony Narodowej, Ministerstwo Infrastruktury, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz jednostki podległe tym resortom.
Działania grupy mają na celu przekształcenie środowiska terenów przy wschodniej i północnej granicy kraju w sposób, który ograniczy potencjalną mobilność obcych wojsk lądowych. Służyć temu mają rozwiązania oparte na zasobach przyrody (ang. nature-based solutions) o charakterze podwójnego zastosowania (ang. dual-use).
Założenia rozwiązań głównych
- Obszar interwencji ma obejmować pas o szerokości około 30 km, licząc od granicy państwa, w Polsce północnej i wschodniej.
- Bariery terenowe tworzone są z wykorzystaniem rozwiązań opartych na przyrodzie, takich jak zabagnienia, mokradła, renaturyzowane cieki wodne i zwarte drzewostany.
- Programowanie działań prowadzone jest w oparciu o tworzony plan koordynacyjny, składający się z części kartograficznej (lokalizacje interwencji) oraz tekstowej (charakterystyka, podmioty odpowiedzialne, terminy, koszty, źródła finansowania).
- Plan obejmuje działania organizacyjno-utrzymaniowe na terenach leśnych i rolnych oraz ciekach, a także działania inwestycyjne polegające na renaturyzacji ekosystemów.
Założenia rozwiązań komplementarnych: rozwój lokalny oparty na zasobach przyrody
Założenia z tego zakresu obejmują:
- powiększanie obszarowych form ochrony przyrody na obszarze interwencji;
- wzmocnienie budżetów gmin w związku ze wzrostem subwencji ogólnej (uwzględnienie potrzeb ekologicznych wynikających z obecności form ochrony przyrody);
- odbudowę zasobów przyrodniczych na obszarze interwencji.
Blok 1. Działania organizacyjno-utrzymaniowe
Pierwszy blok obejmuje tworzenie barier terenowych przez zmianę zasad prowadzenia działań organizacyjno-utrzymaniowych na trzech typach terenów: leśnych, w korytach cieków oraz rolnych.
Lasy
Działania skupiają się na zmianie dotychczasowych zasad prowadzenia gospodarki leśnej. Wytyczne obejmują zalesianie terenów otwartych, utrzymywanie zabagnień, ograniczanie pozyskania drewna, przekształcenie infrastruktury komunikacyjnej. Są zawarte w dokumencie „Zasady prowadzenia gospodarki leśnej w pasie przygranicznym na obszarach leśnych Skarbu Państwa zarządzanych przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe”. Zadania mają być realizowane ze środków własnych Lasów Państwowych.
Cieki wodne
Rzeki, strumienie i inne cieki mają być dodatkową barierą ograniczającą mobilność obcych wojsk. Podstawowym narzędziem jest zmiana sposobu prowadzenia przez Wody Polskie tzw. prac utrzymaniowych. Zalecenia w tym zakresie są ujęte w dokumencie „Przyroda dla Bezpieczeństwa i Odporności. Wytyczne dotyczące realizacji prac utrzymaniowych w kontekście ograniczania mobilności”. Działania mają być prowadzone ze środków własnych Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie.
Tereny rolne
Działania w tym obszarze zakładają wykorzystanie mechanizmów płatności rolno-środowiskowych w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. W ramach tych mechanizmów są wdrożone nowe płatności dla ochrony torfowisk i obszarów podmokłych na gruntach użytkowanych rolniczo.
Blok 2. Działania inwestycyjne
Drugi blok obejmuje renaturyzację ekosystemów: odtwarzanie mokradeł, torfowisk i obszarów bagiennych oraz renaturyzację cieków wodnych.
Działania realizowane są na czterech typach terenów. Obejmują:
- lasy należące do Skarbu Państwa (przykładem są projekty „Lasy dla mokradeł” oraz „Mała retencja nizinna” prowadzone przez Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych);
- rzeki, strumienie i inne cieki wodne administrowane przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie);
- parki narodowe,
- obszary Natura 2000 i rezerwaty (w ramach projektów realizowanych przez regionalne dyrekcje ochrony środowiska oraz w ramach zmodyfikowanego projektu „Wetlands Green Life” prowadzonego przez Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej).
Działania są finansowane z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko, w ramach instrumentu FENX.02.04. Budżet na działania wynosi 450 mln zł. Zadania mogą realizować jednostki budżetowe, Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe, organizacje pozarządowe oraz gminy. Możliwe jest również finansowanie z programu LIFE.
Blok 3. Działania analityczne
Działania środowiskowe prowadzone w ramach Tarczy Wschód są weryfikowane są pod względem zakresu i efektywności, dzięki:
- opracowaniom Biura Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej zawierającym analizy rozmieszczenia i potencjału obronnego ekosystemów, w szczególności siedlisk o wysokim potencjale uwodnienia;
- analizie zasobu gruntów Skarbu Państwa w zarządzie Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa.
Współpraca międzynarodowa
Ministerstwo Klimatu i Środowiska rozwija współpracę ekspercką i koordynuje działania z państwami podejmującymi podobne aktywności w ramach tzw. bałtyckiej linii obrony, z Litwą, Łotwą, Estonią i Finlandią. Wspólnie wypracowano dokument non-paper, skierowany do Komisji Europejskiej (Dyrekcje Generalne: ds. Środowiska, ds. Działań w dziedzinie Klimatu, ds. Przemysłu Obronnego i Przestrzeni Kosmicznej), w którym podniesiono zasadność wsparcia rozwiązań opartych na zasobach przyrody o charakterze podwójnego zastosowania (ang. dual-use). Dokument został oficjalnie poparty przez rządy Polski i Litwy.
Perspektywa rozwoju
Ministerstwo Klimatu i Środowiska działa na rzecz rozszerzenia projektu w ramach Wieloletnich Ram Finansowych Unii Europejskiej na lata 2028-2034, których środki mogą zostać uzupełnione z użyciem innowacyjnych narzędzi finansowych, np. kredytów przyrodniczych (ang. nature credits).
Podmioty zaangażowane
Ministerstwo Klimatu i Środowiska prowadzi prace międzyresortowe. Współpracuje m.in. z Ministerstwem Obrony Narodowej, Ministerstwem Infrastruktury, Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz jednostkami podległymi tym resortom, w tym Państwowym Gospodarstwem Leśne Lasy Państwowe, Państwowym Gospodarstwem Wodne Wody Polskie, regionalnymi dyrekcjami ochrony środowiska, parkami narodowymi, Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych, Biurem Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej, Krajowym Ośrodkiem Wsparcia Rolnictwa.