Procesy ekologiczne trwające od tysięcy lat

Puszcza Białowieska została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO na podstawie Kryterium IX, który wskazuje że:

Obiekt stanowi wyjątkowy przykład reprezentatywny dla trwających procesów ekologicznych i biologicznych istotnych w ewolucji i rozwoju ekosystemów oraz zespołów zwierzęcych i roślinnych lądowych, słodkowodnych, nadbrzeżnych i morskich.

Przyroda Puszczy regeneruje się naturalnie od zakończenia ostatniego zlodowacenia. Główne czynniki kształtujące puszczańskie ekosystemy to klimat i procesy biologiczne, a nie działalność człowieka. Do I wojny światowej wpływ człowieka na puszczańskie lasy był minimalny. Dzisiaj, pierwotny charakter Puszczy bez trudu można dostrzec w najstarszej części Białowieskiego Parku Narodowego. Jednak dzięki ochronie naturalnych procesów, przyroda Puszczy ma możliwość powrotu do naturalnego stanu także na tych obszarach, które w przeszłości były intensywnie użytkowane gospodarczo. Proces ten jest powolny i zajmuje kilkaset lat, jednak dzięki obecności fragmentów będących ostoją różnorodności gatunków związanych z lasami pierwotnymi, w Puszczy Białowieskiej ma on szansę przebiegać szybciej niż w całkowicie zniekształconych ekosystemach leśnych. 

Złożona struktura ekosystemów leśnych

Drzewostany w Puszczy mają wielowiekową i wielowarstwową strukturę. Skład gatunkowy zmienia się naturalnie dzięki procesom biologicznym i lokalnym uwarunkowaniom. Drzewa obumierają tworząc luki, a światło docierające do gleby pozwala na kiełkowanie nasion i wzrost młodych siewek drzew. Regenerujący się skład gatunkowy luk tworzy mozaikę siedlisk z przyległymi starymi fragmentami Puszczy. 

Pełna sieć troficzna

Duża powierzchnia i integralność terenu umożliwiają funkcjonowanie kompletnej sieci powiązań między gatunkami. W Puszczy żyje pełny zespół ssaków kopytnych (jelenie, sarny, łosie, żubry), których liczebność kontrolowana jest przez duże drapieżniki (wilki, rysie). W wyniku presji drapieżników, siewki i młode drzewa są chronione przed nadmiernym zgryzaniem przez kopytne. 

Bogactwo martwego drewna

W Puszczy martwe drewno, będące w różnych stadiach rozkładu, stanowi 25-30% udziału w drzewostanach. Stojące obumarłe drzewa lub ich konary oraz powalone pnie tworzą stabilne nisze dla różnorodnych gatunków związanych w martwym drewnem (tzw. gatunków saproksylicznych). Jedno drzewo od obumarcia do całkowitego rozkładu w ciągu kilkadziesiąt lat jest sukcesywnie zasiedlane przez kilkadziesiąt, a nawet kilkaset gatunków flory, fauny i fungi.